ընդ

Definition from Wiktionary, the free dictionary
Jump to: navigation, search

Old Armenian[edit]

Alternative forms[edit]

  • ըն (ən) (post-classical, rare)

Etymology[edit]

From Proto-Indo-European *h₂énti. See also ենթ- (entʿ-).

Preposition[edit]

ընդ (ənd)

  1. (with genitive) in the place, instead of; for
    թագաւորել ընդ նորաtʿagaworel ənd nora ― to reign instead of him, to succeed him
    նա ինձ չար ընդ բարւոյ հատոյցna inj čʿar ənd barwoy hatoycʿ ― he repaid me with evil in place of the good
    տալ գինս ընդ կերակրոյtal gins ənd kerakroy ― to give price for food
    տուր ընդ իմ եւ ընդ քոtur ənd im ew ənd kʿo ― give for me and for you
    փոխանակ ընդ կնոջ միոյpʿoxanak ənd knoǰ mioy ― instead of a certain woman
    փոխանակ ընդ այնրpʿoxanak ənd aynr ― for it
    ընդ է՞րənd ē?r ― why? for what reason? wherefore?
    ընդ է՞ր ոչənd ē?r očʿ ― why not?
  2. (with dative) with
    խօսել սկսաւ ընդ նմաxōsel sksaw ənd nma ― started talking with him
    կին նորա եկեալ էր ընդ նմաkin nora ekeal ēr ənd nma ― his wife had come with him
  3. (with dative) marks the indirect object with some verbs
    նախանձել ընդ ումեքnaxanjel ənd umekʿ ― to be jealous of someone
    համբուրեաց ընդ նմաhambureacʿ ənd nma ― he kissed him
  4. (with accusative) to, in the direction of
    ընդ կողմանս կողմանսənd kołmans kołmans ― in many directions
    ընդ ամենայն գաւառասənd amenayn gawaṙas ― into many regions
    ընդ ամենայն երկիրənd amenayn erkir ― in all countries
    ընդ արեւմուտս հիւսիսոյənd arewmuts hiwsisoy ― towards north-west
    ընդ մէջənd mēǰ ― in; into, inside, in the midst; through
    ընդ մէջ կտրելənd mēǰ ktrel ― to split, to pass or go across
    ընդ գիրկս մտանելənd girks mtanel ― to draw the bow strongly
  5. (with accusative) marks the indirect object with some verbs
    եւ նա ընդ բանսն խռովեցաւew na ənd bansn xṙovecʿaw ― and he got offended because of the words
    ուրախ եղաք ընդ այսurax ełakʿ ənd ays ― we were happy because of this
    ընդ միմեամնս գրգռեալənd mimeamns grgṙeal ― inflamed against each other
    զայրացան ընդ բանս նորաzayracʿan ənd bans nora ― they were angry at his words
    նայել ընդ ամբոխnayel ənd ambox ― to look at a crowd
    հայել ընդ երկինսhayel ənd erkins ― to look at the sky
  6. (with accusative) with
    առին ընդ իւրեանս պատարագսaṙin ənd iwreans patarags ― they took with them presents
    կագել ընդ հողմսkagel ənd hołms ― to fight with winds
    ընդ իս խօսելənd is xōsel ― to speak with me
    եկ ընդ իսek ənd is ― come away with me
    ընդ խաղ, կատակսənd xał, kataks ― ludicrously, facetiously
    ընդ խաբսənd xabs ― fraudulently, erroneously
    ընդ աղօտənd ałōt ― obscurely; near sighted, hazy, obscure
    իբրեւ ընդ աղօտ իմն շունչ յըռնգունս ունէինibrew ənd ałōt imn šunčʿ yəṙnguns unēin ― they were at the last gasp
    ընդ մի բերանənd mi beran ― with one voice, unanimously
    դի՛ր զգիրսդ ընդ այլսdír zgirsd ənd ayls ― put these books with the others
  7. (with accusative) through
    մտանել ընդ դուռն նեղmtanel ənd duṙn neł ― to enter through a narrow doorway
    ընկենուլ ընդ պատուհաննənkenul ənd patuhann ― to throw out of window
    ի լիւղ անցանէր ընդ գետն Եփրատi liwł ancʿanēr ənd getn Epʿrat ― was crossing Euphrates by swimming
    անցանել ընդ Կարինancʿanel ənd Karin ― to pass through Erzerum
    անցանել ընդ այնancʿanel ənd ayn ― to go that way
    ընդ եղեգան փող ծուխ ելանէր, ընդ եղեգան փող բոց ելանէրənd ełegan pʿoł cux elanēr, ənd ełegan pʿoł bocʿ elanēr ― smoke rose from the reed, a flame rose from the reed
  8. (with accusative) in, on
    յածիք ընդ ծով եւ ընդ ցամաքyacikʿ ənd cov ew ənd cʿamakʿ ― you travel on sea and on earth
    ընդ բազում տեղիսənd bazum tełis ― in many places
    ընդ միտս իւրənd mits iwr ― in his mind
    ընդ միտ ածել, հարկանելənd mit acel, harkanel ― to think, to reason in one's mind
    ընդ ամենայն տեղիսənd amenayn tełis ― everywhere
    ընդ թիւ մտանելənd tʿiw mtanel ― to be reckoned among
  9. (with accusative) at the time of, at
    ընդ առաւօտանալնənd aṙawōtanaln ― at the time when it was dawning
    ընդ ծագել արգեականənd cagel argeakan ― when the sun was rising
    ընդ փթթելն եւ գօսասցիənd pʿtʿtʿeln ew gōsascʿi ― it will fade as soon as it blooms
    ընդ աւուրսն ընդ այնոսիկ, ընդ ժամանակսն ընդ այնոսիկ, ընդ այնու ժամանակաւənd awursn ənd aynosik, ənd žamanaksn ənd aynosik, ənd aynu žamanakaw ― in those days, at that time
    ընդ առաւօտն, այգնənd aṙawōtn, aygn ― at break of day
    ընդ երեկս, երեկոյս, երեկոյնənd ereks, erekoys, erekoyn ― towards the evening
    մեկնեցաւ ընդ լուր համբաւոյ գալստեան նորաmeknecʿaw ənd lur hambawoy galstean nora ― he set out on the report of his coming
    ընդ ամս տասնənd ams tasn ― during ten years
  10. (with accusative) into (with numerals)
    ընդ երիս բաժանել զզօրսնənd eris bažanel zzōrsn ― to divide the army into three parts
    ընդ երկու կտրելənd erku ktrel ― to cut into two
  11. (with accusative) from
    կախել ընդ ռնգունքնkaxel ənd ṙngunkʿn ― to hang from the nose
    կապէին ընդ նաւkapēin ənd naw ― were tying to the ship
  12. (with accusative) by, with, with the help of
    ընդ ձեռնənd jeṙn ― with or by the hand
    ընդ իւրեանց ձեռն ընկեցինənd iwreancʿ jeṙn ənkecʿin ― they threw with their own hands
  13. (with accusative) between (reduplicated and used with a conjunction)
    ընդ մեզ եւ ընդ ձեզənd mez ew ənd jez ― between us and you
    ընդ երկինս եւ ընդ երկիրənd erkins ew ənd erkir ― between heaven and earth
    ընդ Շապուհ եւ ընդ Արշակənd Šapuh ew ənd Aršak ― between Shapur and Arsaces
    ընդ շատ եւ ընդ փոքրənd šat ew ənd pʿokʿr ― more or less, a little more, a little less
    ընդ այս եւ ընդ այնənd ays ew ənd ayn ― between this and that; altogether, unitedly
  14. (with accusative) taken together, counted together (reduplicated and used with a conjunction)
    ընդ հեծեալ եւ ընդ հետեւակənd heceal ew ənd hetewak ― the cavalry and infantry together
    ընդ այր եւ ընդ կինənd ayr ew ənd kin ― as much the man as the woman
  15. (with accusative) found in idioms
    հանել ընդ սուրhanel ənd sur ― to consign to a sword
    ընդ ցից հանելənd cʿicʿ hanel ― to impale
    ընդ ժամս ժամսənd žams žams ― sometimes
    ընդ ժամանակս ժամանակսənd žamanaks žamanaks ― from time to time
    ընդ այս ընդ այնənd ays ənd ayn ― to and fro
    ընդ ամենայնənd amenayn ― totally, in all
    ընդ հակառակնənd hakaṙakn ― on the contrary; cross-wise
    ընդ ոտն հարկանելənd otn harkanel ― to trample under foot
    ընդ առաջənd aṙaǰ ― before, against
    ընդ առաջ գալ, յառնել, գնալ, ելանել, լինելənd aṙaǰ gal, yaṙnel, gnal, elanel, linel ― to go to meet; to anticipate, to obviate, to prevent, to meet, to affront, to face
    ընդ հուպənd hup ― near, close, at hand; by and by, shortly, soon, very soon, in a short time
    ընդ ձեռնənd jeṙn ― by means of, through
    ընդ վայրənd vayr ― in vain, uselessly
    ընդ վայր հարկանելənd vayr harkanel ― to throw away, to abandon, to despise
    ընդ վայր յածիլənd vayr yacil ― to run here and there, to rove, to wander; ընդ վայր խօսել
    ընդ վայր պայքարումնənd vayr paykʿarumn ― idle dispute
  16. (with ablative) at, on
    ընդ աջմէənd aǰmē ― to the right
    նի՛ստ ընդ աջմէ իմմէníst ənd aǰmē immē ― sit to my right!
    ընդ ահեկէնənd ahekēn ― on the left
  17. (with ablative, rare) because of
    ընդ երկիւղէնənd erkiwłēn ― because of fear
    ընդ հեղգութենէն լինիənd hełgutʿenēn lini ― it happens because of laziness
  18. (with ablative) from
    ընդ արեւելից կողմանէənd arewelicʿ kołmanē ― from the eastern side
  19. (with instrumental) under
    ընդ հողովənd hołov ― under the soil
    ընդ ծառովənd caṙov ― under a tree
    ընդ մահճօքənd mahčōkʿ ― under the bed
    ընդ երկնիւքənd erkniwkʿ ― under heaven
    ընդ իւրեւ/իւրեաւənd iwrew/iwreaw ― under him
    ընդ պատրուակաւənd patruakaw ― under pretence
    պատունդան ընդ ոտիւք այլոյpatundan ənd otiwkʿ ayloy ― a pedestal under others' feet
    ընդ գրով արկանելənd grov arkanel ― to put into writing
    ընդ ահիւ անկանելənd ahiw ankanel ― to fall under fear
    ունիմ ընդ ինեւ զինուորսunim ənd inew zinuors ― I have soldiers under my authority
    ընդ ակամբ հայելənd akamb hayel ― to look upon one with an evil eye or with aversion
  20. (with instrumental) indicates a locative sense
    ընդ անձամբ բառնալənd anjamb baṙnal ― to take upon oneself
    ընդ լերանց ստորոտովքənd lerancʿ storotovkʿ ― by the feet of the mountains
    եօթանասուն եւ հինգ ամք ընդ ութ հարիւրովeōtʿanasun ew hing amkʿ ənd utʿ hariwrov ― eight hundred and seventy five years

Usage notes[edit]

In compounds the word may sometimes change to ընտ- (ənt-) by devoicing of դ (d); ըն- (ən-) when դ (d) drops under the influence of the next consonant as in ընկեր (ənker) from *ընդ-կեր (ənd-ker); ըմ- (əm-) before labial consonants as in ըմբոշխնել (əmbošxnel) from *ընդ-բոշխնել (ənd-bošxnel).

Derived terms[edit]

References[edit]

  • ընդ in Mathias Bedrossian (1879), New Dictionary Armenian–English, Venice: S. Lazarus Armenian Academy
  • Ašot Abrahamyan (1976), Grabari jeṙnark [A Handbook of Old Armenian] (fourth edition), Yerevan: Luys
  • ընդ in Hračʿeay Ačaṙean (1971–79), Hayerēn armatakan baṙaran [Dictionary of Armenian Root Words], in 4 vols (second edition), Yerevan: Yerevan State University
  • ընդ in Gabriēl Awetikʿean, Xačʿatur Siwrmēlean, Mkrtičʿ Awgerean (1836–37), Nor baṙgirkʿ haykazean lezui [New Dictionary of the Armenian Language], in 2 vols, Venice: S. Lazarus Armenian Academy