Appendix:Kanuri word list

The following word list of Kanuri is from Löhr & Wolff (2009).

List

English gloss	Kanuri
world	dina
land	cídí
land	lárdə̀
soil	cídí
dust	bə́rbə̀r
mud	tóló
sand	césà
sand	kàttî
mountain or hill	kâu
mountain or hill	kə̀rî
cliff or precipice	jòró
plain	fárák
plain	fáyà
valley	ngôr
island	kə́rtá
island	cúkú (1)
shore	cî njîbè
shore	fòwòlí
cave	ngòrə̂m
water	njî
sea	báhàr
sea	njî kúrà
foam	bílwù
ocean	báhàr
ocean	njî kúrà
lake	kùlúwù
wave	kàzáà njîbè
river or stream	bə́rə̀m
river or stream	ngàdà
river or stream	kə̀múdù
whirlpool	shîm njîbè
spring or well	báràm
swamp	njìbòné
woods or forest	kàráà sə́lə́m
woods or forest	də̂r
wood	kə̀ská
stone or rock	kâu
earthquake	cə́dí lólójì
sky	sàmî
sun	kə́ngâl
moon	kə́mbàl
moon	kə̀ndáwù
star	shílówù
lightning	rádə̀
thunder	kégə́rà ngə̀rjî
bolt of lightning	rádə̀
storm	kàrwàcìmé
rainbow	kə̀mármà
light	nûr
light	kánnú
darkness	nə̀kə̀lmə́skə̀
darkness	nə̀mcə́lə́m
shade or shadow	kàùdí
shade or shadow	kàfíà
dew	kùlóngù
air	kàsâm
wind	kàrwâ
cloud	fówó
fog	bàntə̀gə̀né
rain	də̀lágə̀
rain	njî sámìbè
snow	máfì
ice	máfì
to freeze	kə̀rtə́
weather	dùnyâ
fire	kánnú
flame	kánnú cámbî
flame	tə́làm kánnúbè
smoke	kàngê
steam	kàúdò
ash	búgə́
embers	kùndúwâl
to burn(1)	máltə́
to burn(2)	máltə́
to light	wàstə́
to extinguish	njèzò
to extinguish	yàzò
match	àsháná
firewood	kə̀gə̀shì
charcoal	kə́límì
person	kâm
man	kwâ
man	kwângâ
woman	kámú
male(1)	bî
female(1)	kùrwúdì
boy	tádà
young man	tàdàmí
girl	férò
young woman	fèròmí
child(1)	tádà
baby	tíwàl
husband	kwâ
wife	kámú
to marry	nyìyàtə́
wedding	nyìyâ
wedding	lòrúsà
divorce	də̀ptà
father	bàwá
mother	yâ
married man	kwôngâ nyìyáà
married woman	kámú nyìyáà
son	tádà
daughter	férò
child(2)	tàdá
brother	yâànà
older brother	yàá
younger brother	kə̀rámì
sister	yâànà
older sister	yàá
younger sister	kə̀rámì
sibling	yâànà
older sibling	yàá
younger sibling	kə̀rámì
twins	káwú
grandfather	kàká
old man	cárì
grandmother	kàká
old woman	kə̀múrcò
grandparents	kàká
grandson	díwò kôngwâ
granddaughter	díwò férò
grandchild	díwò
uncle	ráwà
mother's brother	ráwà
father's brother	bàwá kúrà
father's brother	bàwá gàná
aunt	yînná
mother's sister	yînná
mother's sister	yâkúrà
father's sister	báwà
cousin	báwànráwàngànà
ancestors	yèìyàrí
descendants	kàdúwù
father-in-law (of a man)	kə̀sáì
father-in-law (of a woman)	kə̀sâì
mother-in-law (of a man)	kə̀sáì
mother-in-law (of a woman)	kə̀sâì
parents-in-law	kə́sâì
son-in-law (of a man)	kə̀sáì
son-in-law (of a woman)	kə̀sâì
daughter-in-law (of a man)	kə̀sáì
daughter-in-law (of a woman)	kə̀sâì
child-in-law	kə̀sâì
sibling-in-law	tíwù
stepfather	àwá cíntà
stepmother	yâ cíntà
stepson	tádà cíntà
stepdaughter	férò cíntà
orphan	ngə́nyì
widow	kámbà
widower	kámbà
relatives	dûr
family	yâl
I	wú
you (singular)	nyí
he/she/it	tí
he	shí
she	shí
we	àndí
we (exclusive)	yàndí
you (plural)	nàndí
they	tàndí
animal	dábbà
animal	lə̀mân
male(2)	bî
female(2)	kùrwúdì
livestock	lə̀mân
pasture	sùnyìrám
herdsman	súnyí
stable or stall	bə́rí
cattle	fê
bull	dàló
bull	ngə́némù
ox	fê
cow	fê
calf	kə́nná
sheep	dímì
ram	ngə́lárò
ewe	dímì
lamb	támà
boar	gòdú
sow	áládə̀ kùrwúdì
pig	áládə̀
goat	kàní
he-goat	dâl
kid	kə̀láwò
horse	fə̂r
stallion	fə̂r ngə́rmà
mare	fə̂r kùrwúdì
foal or colt	ngə́rmà
donkey	kóró
mule	làwátə́rà
fowl	kùwúì
cock/rooster	gùdòwúm
hen	kùwúì
chicken	kùwúì
goose	ngádákàwú
duck	kùwúì yárwábè
nest	fátò ngúdòbè
bird	ngúdò
heron	gə̀ràgə́rà
eagle	kàdáwù
hawk	dámgà
vulture	kówù
vulture	ngə́rmù
bat	bàtátá
parrot	àkú
crow	ngágə̀
dove	bólàwúllàm
owl	dújì
dog	kə́rì
rabbit	tárwúnà
cat	ngàmfàtú
cat	ngâm
mouse or rat	ngárgə̀mà
mouse or rat	jìlwá
fish	bə́nyì
fin	kámbíràm
scale	kàlígì
shell	kókkóyè
freshwater eel	kàdìkàdí
lion	ngâm kúrà
lion	bə́ndì
fox	kə̀lə́gə̀
deer	ngə́rí
monkey	dágə̀l (1)
elephant	kə̀mówùn
camel	kàlímò
insect	kùlí
head louse	kə̀ngə́sə̀
body louse	kə̀ngə́sə̀
nit	kángú
flea	tə́rgáwù
centipede	sáùràkə̀lànjì
scorpion	kə̀lánjì
cockroach	nàná sálgámà
ant	cìdàcídà
spider	tàùtáù
spider web	jê tàùtáùbè
bee	kúlìkə̀mágə̀n
beeswax	kə̀màgə̀nmí
beehive	fátò kúlìkə̀mágə̀nbè
wasp	màtàfífítò
fly	cíì
fly	kíyí
mosquito	kàntánà
termites	kànâm
tick	kárí
worm	kùlí
snake	kádí
hare	tàrwúnà
squirrel	kə̀nyérì
firefly	wúllə́ràm
chameleon	kàshíngò
buffalo	ngáràn
butterfly	fátáfátámà
grasshopper	káwí
snail	kòkkòdó
frog	kókkó
lizard	gàdángàré
lizard	gùrjámà
crocodile or alligator	kárám
turtle	kúdú
body	tígə̀
skin or hide	kàráwì
flesh	dâ
hair	kùndúlì
beard	njíshì
body hair	kùndúlì tígə̀bé
pubic hair	tə́pshì
pubic hair	kùndúlì fúwùbè
dandruff	ngàjìbúl
blood	bû
vein or artery	zâr bûbè
bone	shíllà
rib	shíllà shítíbè
horn	kàngádì
tail	ngàwùrè
back	ngáwò
spine	kùlùwèrám
head	kə̀lâ
temples	férí
skull	búwò kə̀lâbè
brain	kə́rgə́n
face	fə́skà
forehead	ngûm
jaw	ngáìdò
cheek	zə̀gàlí
chin	ngùmí
chin	njìtìrám
eye	shîm
eyebrow	kùndúlì shîmbè
eyelid	fə́rtə̀ shîmbè
eyelash	fòrtó
to blink	nzə̀místə́
ear	sə́mò
earlobe	fə́rtə̀ sə́mòbè
earwax	kàdáwù sə́mòbè
nose	kə́nzà
nostril	súwúlí kə́nzàbè
nasal mucus	tə́lìn
mouth	cî
beak	cî ngúdòbè
lip	kâ cîbè
tongue	tə́làm
tooth	tímì
tooth	shélì
gums	kə̀lîn
molar tooth	càmléléràm
molar tooth	kúrwú
neck	dáwú
nape of the neck	múdí
throat	ngùwòltó
shoulder	ngáwánà
shoulderblade	kə̀mbə́látə̀
collarbone	ngálngàl
arm	múskò
armpit	tə́lwù
elbow	njùrómí
wrist	dáwú múskòbè
hand	múskò
palm of the hand	kàrádì
finger	ngùlòndó
thumb	ngùlòndó bə̀lân
fingernail	fə́rgámì
claw	fə́rgân
leg	shî
thigh	dúnó (2)
calf of the leg	də́ngə̀l
knee	ngùrúmngúrùm
foot	shî
ankle	shîm shîbè
heel	gùdùgùdú
footprint	shî
toe	ngùlòndó shîbè
wing	féfétò
feather	kùndúlì
feather	féfétò
chest	ngánjì
breast	tə́gàm
nipple or teat	nzə̀mbòràm
udder	nzə̀mbòràm
navel	dàwùdí
belly	tìmbí
heart	kárwù
lung	fùfú
liver	kə̀máttə̀n
liver	dádámì
kidney	kə̀ntə̀gə̀lìrám
stomach	súró
stomach	tìmbí
intestines or guts	kàlə̂m
waist	fárúwù
waist	tə̀mbə́r
hip	kànzə́gə́
hip	cànzá
buttocks	də̀mbə́r
buttocks	dùwùlí
sinew or tendon	cágə̀
womb	tàdàrám
testicles	súsú tə́rwə́lə̀mbè
testicles	ngûr
penis	ngə́lì
penis	zákàr
penis	kwàngwàrám
vagina	fárgì
vagina	kàmùrám
to breathe	yìntə́
to yawn	wásàm yikko
to yawn	hámmà
to hiccough	sə́ngéttə́
to cough	nzàsə̀rà
to sneeze	wódíshà sèkkìn
to perspire	zúngù fàntə́
to spit	tə̀fátə́
to spit	njírə́ttə́
to vomit	kə̀móló fítə́
to vomit	káláktə́
to bite	tímìn tà
to bite	nàndò
to lick	mə̀láttə́
to dribble	tùrú
to sleep	léttə́
to snore	súngòrí
to dream	kə̀náshîm yikko
to wake up	fátə́
to fart	kárgí fítə́
to piss	còlló
to shit	yèrtà
to have sex	ngə̀lə́ktə́
to have sex	kámúrò kə̂mbâ
to shiver	lólótə́
to bathe	kásálà
to beget	nzàmbò
to be born	nzàmbò
pregnant	súróà
to conceive	kə̀ndégə́
to be alive	rôà
life	rô
life	kə̀ndégà
to die	nò
dead	núnà
to drown	njî ngótə́
to kill	njèzò
corpse	líwà
corpse	kàwîn
carcass	líwà
to bury	shìtə̀ràtə́
grave	káwùrì
strong	dúnò (1)
weak	lágə̀
weak	dúnó bâ
healthy	nə̀mlèwáà
sick/ill	dóndì
fever	kàngê
goitre/goiter	búlè
cold	kə̀lâtə̀rə̀m
disease	kwásá
disease	kásúwá
wound or sore	túnú
bruise	dámbáshì
swelling	fútə́
swelling	lèlènó
itch	kə̀lílìm
to scratch	gàmbò
blister	tótóltə́
boil	kúdù
pus	kálì
scar	bálò
to cure	ngàtə́
physician	líítà
physician	kùrgùnmá
medicine	kùrgûn
poison	sûm
tired	kásə́mbá
to rest	tùstə́
lazy	máské
lazy	sə̀lwáì
lazy	lágə̀
lazy	lúsùr
bald	sə̀lé
lame	dùngú
deaf	mùwá
deaf	bébé
mute	mùwá
blind	kə́mbù
drunk	cánà lə́p
naked	də̀mbə́r déà
to eat	bù
food	kə̀mbû
cooked	dégátà
raw	kə̀lî
ripe	bàfə́nà
unripe	kə̀lî
rotten	mìstə́
to drink	njâ
to be hungry	kə̀nâà
famine	kə̀nâ kúrà
to be thirsty	ngúdùà
to suck	mə̀láttə́
to suck	yəmbò
to chew	gə̀rò
to swallow	nzùndò
to choke	yúlóktə́
to cook	détə́
to boil	lòrò
to roast or fry	wártə́
to bake	wártə́
oven	mə̀ktə́gə́ràm
pot	kóló
kettle	sàkkân
pan	kwánò
dish	tásà
plate	tásà
bowl	búwúr
bowl	tásà
jug/pitcher	búwùlè
jug/pitcher	ngə̀mtó
cup	ngə̀mtógóràm
spoon	cókkòl
knife(1)	zàná
fork	cókkòl ngùlòndóà
fork	fôk
tongs	tóngù
meal	bə́rì
breakfast	kə̀móló yòktà
lunch	bə́rì kǎùsùbè
dinner	bə́rì kàjíríbè
supper	bə́rì búnébè
to peel	kúwúltə́
to sieve or to strain	sàktə́
to scrape	kùràìtà
to scrape	nzə̀gə́rtə́
to stir or to mix	dìtə́
to stir or to mix	tùsátə́
bread	búródì
dough	kùnú
to knead	dìtə́
to knead	kə́mə́stə́
flour	rúngù
to crush or to grind	nyètə́
to crush or to grind	gə̀wə́rtə́
mill	nyètə́ràm
mill	ínjìn
mortar(1)	kûr
pestle	kə̀rmó
meat	dâ
soup	kə́nzə́n
vegetables	kə̀lìzùwó
vegetables	kárè zə́rbúbè
bean	ngálò
potato	kùndúwù
potato	dàngálì nàsàrá
fruit	tádà kə̀skábè
bunch	démè
grape	yínàbí
nut	nágə̀
olive	zàìtûn
oil	kə̀ndágə̀
grease or fat	kàísə̀
salt	mándá
pepper	njìttá
pepper	mòsóró
chili pepper	bàrwùnó
honey	kə̀mágə̀n
sugar	súwùr
milk	câm
to milk	ngántə́
cheese	cúkú (2)
butter	fə́là
drink	kə̀njâ
wine	mbàl
beer	mbàl
beer	kùmîl
egg	ngə́wə́l
yolk	cìmê ngə́wə́lbè
to put on	nzə̀kkò
clothing or clothes	kàzə́mù
tailor	kèkémà
tailor	télà
cloth	báttà
cloth	yádì
wool	kùndúlì dímìbè
linen	lîn
cotton	kàlwúsə̀n
silk	sə̀lékì
silk	hàrîl
fur	kàráwì
leather	njírì
to spin	kórkórtə̀
spindle	tòkkûl
to weave	dútó
loom	ságá
to sew	dùtò
needle(1)	líwùlà
awl	màsíllá
thread	gə̀ràsáà
to dye	dáltə́
cloak	bàrmús
(woman's) dress	kámsàl
coat	kôt
coat	màntô
shirt	gə̀májè
shirt	dánkíkì
collar	kwálà
collar	kwâl
skirt	dántòbí
skirt	sìkêt
skirt	jîp
skirt	fàtàlí
grass-skirt	bànté
trousers	yàngê
sock or stocking	sósì
shoe	súnó
boot	kàdìmálánkànə́m
boot	jìràwûn
boot	kûp
shoemaker	kə̀lídə́mà
hat or cap	jáwá
hat or cap	gùrùmbá
belt	làwùrjé
belt	bêl
veil	hìjâp
pocket	líwù
button	àníní
button	bùtô
pin	féngèl
pin	mùsùwár
ornament or adornment	záyèràm
jewel	kárè dáwùbè
ring	kùlûm
bracelet	mùskòrám
bracelet	njárángə̀
necklace	dàwùrám
bead	kǔltù
earring	sə̀mòrám
tattoo	rétə́
handkerchief or rag	báttà
handkerchief or rag	àlwútà
towel	báttà
towel	táwùl
comb	sàrtə̀rám
brush	bùrôs
plait/braid	kə̀rtà
razor	áská
razor	rézà
razor	bélì
ointment	kə̀ndágə̀
ointment	gə̀rəˆs
soap	sàwûl, shàwûl
mirror	kútə̀ràm
to live	də̀gâì
house	fátò
hut	njîm
tent	tántì
tent	làímà
yard or court	bàlbâl
men's house	súwúmírám
cookhouse	kànnùrám
meeting house	jáùrè
meeting house	sóró cínnàbè
room	njîm
door or gate	cínnà
doorpost	kə̀ská cínnàbé
lock	kókkó
latch or door-bolt	kókkó
padlock	kókkó
key	súwúràm
window	kàsàmrám
window	tákkà/táà
floor	dáwù njîmbè
wall	gàrú
fireplace	fúkò
stove	fúkò
chimney	kàngèrám
ladder	dágə̀l (2)
ladder	kùrángá
bed	də́gə́l
pillow	bîr
blanket	bòrkó
chair	kúrìs
table	téwùr
lamp or torch	fàtə́là
lamp or torch	mósùwà
candle	shàmê
candle	kéndìr
shelf	kántà
trough	ngágə́rá
trough	ndòròró
roof	cìngâl
thatch	kə̀lídò
ridgepole	wásə́là
rafter	kàràùjí
beam	kàràùjí
post or pole	shíwò
board	kátákó
arch	kábbì
mason	màsǒ
mason	fátòtàndòmà
brick	jə́làp
brick	bə̀rkí
adobe	jélàp
adobe	dìrìngêl
camp	gérgèr
to tan	mə́ndə́l dìò
farmer	bàrèmá
field	kúlò
garden	zə́rgə́
to cultivate	báré
fence	dángá
fence	gâr
ditch	jólóló
ditch	làmbàtû
ditch	bə̀lákà
to plough/plow	bàrétə́
furrow	bóró
to dig	tàbtə́
shovel	fêl
hoe	bánò
fork(2)/pitchfork	cókkól shélìà
rake	kàskâr
rake	ràtô
digging stick (=yamstick)	làtə́ràm
to sow	nàtò
seed	kùsúnyì
to mow	múktə́
sickle or scythe	táìdà
to thresh	wóstə́
threshing-floor	wóstə́rám
harvest	sàl
grain	àrgə̂m
wheat	làámà
barley	sháìr
maize/corn	ngàwúlì másàrmì
rice	shànkáwá
grass	kàzêm
hay	kàzêm ngámdə̀
to plant	kóktə́
root	fə́rtə̀
root	jâr
branch	də̀lám
leaf	kálú
leaf	lámbù
flower	fə̀lé
flower	kàmbîl
tree	kə̀ská
tobacco	tàfâ
tobacco	tàwâ
to smoke	tàwá nzà
pipe	lófì
tree stump	shî kə̀skábè
tree trunk	kórè
forked branch	dédè
bark	kàskàshí
sap	njî kə̀skábè
palm tree	jíínà
palm tree	kə́rzə́m
palm tree	dìfúnò
coconut	kwákwà
citrus fruit	lèmûn
banana	àyàwà
sweet potato	dàngálì
sweet potato	kúndùwú
millet or sorghum	ngàwúlì
yam	dùndú
cassava/manioc	kàrásà
cassava/manioc	gálísà
gourd	kə́mó
pumpkin or squash	sàgàdə̀
bamboo	górà
sugar cane	rèké
mushroom	nə́ngə́lí
mushroom	tə́mbàl kókóbè
to do	dìò
to make	dìò
work	cídà
to bend	dùngòktə́
to fold	kə́lítə́
to tie	kúrtútə́
to untie	wítə́
chain	sálgà
chain	jìnjîr
rope	jê
knot	ndə́wú
to strike or hit or beat	báktə́
to pound	kə̀tə̀fó
to cut	kámtə́
to cut down	cáltə́, sáltə́
to chop	sàltə́
to stab	zátə́
knife(2)	jèná
scissors or shears	mágàsù
axe/ax	béwó
to break	nàmtə́
broken	nàmgátà
to split	fáltə́
to tear	kártə́
to skin	gàktà
to rub	cíntə́
to rub	kákáktə́
to wipe	cìntà
to stretch	tártə́
to pull	ngə́rtə́
to spread out	fə́rtə́
to hang up	rótə́gə́
to press	mbə́ltə́
to squeeze	ràttə́
to pour	fítə́
to wash	túltə́
to sweep	fə́rátə́
broom	fə̀ràtə̀rám
broom	fə́ràtə́ràm
tool	kárè cídàbè
carpenter	káfíntà
to build	tàndò
to build	gártə́
to bore	súktə́
to hollow out	wàìtà
saw	dártò
hammer	kólì
hammer	hámà
hammer	métə̀rà
nail	mùsùwár
glue	kôl
glue	kə́lə́r
blacksmith	kágə́lmà
to forge	kàrò
anvil	kágə́l
to cast	tàptà
gold	dínàr
silver	lìwúlà
copper	ngàrkìmé
iron	sû
lead	dálmà
tin or tinplate	góngóng
potter	njèmá
to mould/mold	tàndò
clay	túló
glass	fìnjâl
glass	gə̀lâs
to weave or plait/braid	sáátə́
basket	kə̀ndâì
basket	zówó
mat	bə́shì
rug	kə̀lə́sə́
netbag	cálí
fan	àmbə̀tí
fan	nzàwùtə́ràm
to fan	yàwùtò
to carve	kàrò
sculptor	kàròmà
statue	gúnkì
statue	kàm-kám
chisel	mágàsù
paint	féntì
to paint	bòrtə́
to paint	kùrtə́
to draw water	gùtò
peg	síwò
whetstone	kâu kə̀ráttə́ràm
to move	gə̀ndò
to turn	kòkòrtà
to turn around	káláktə́
to wrap	kə́létə́
to roll	tàmbə́rtə́
to drop	tòltə́
to twist	kə́létə́
to rise	tàwátə́
to raise or lift	sàngò
to fall	nzùrò
to drip	tóltə́
to throw	gə̀btə́
to catch	tà
to shake	zə̀zə̀ktə́
to flow	kàsò
to sink	nzùkkùrò
to float	kámbétə́
to float	mbátə́
to swim	kámbétə́
to swim	kàmbétə́
to dive	lə̀ktə́
to splash	càmbàltà
to sail	mbátə́
to fly	fàrtə́
to blow	fùtə́
to crawl	gúgúrtə́
to kneel	tùngùrùmtə́
to crouch	njóltə́
to slide or slip	sùlíttə́
to jump	sə́ktə́
to kick	shîlàn báktə́
to dance	bìské fàrtà
to walk	lètə́ (1)
to limp	də̀gə́ntə́
to run	ngə́rə̀m
to run	kàsò
to go	lètə̀
to go up	bà
to go up	tǎttə́
to climb	bà
to go down	zə̀ptə́
to go out	lùwò
to come	ísò
to come back	wáltə́
to leave	cìtə́
to disappear	fáttə́gə́
to flee	ngùzàtà
to follow	gà
to pursue	kádútə́
to arrive	kə̀nshê
to approach	kàrə̀ntə́
to enter	ngàwò
to go or return home	wàltàà
to carry	ngótə́
to carry in hand	ngótə́
to carry on shoulder	ngótə́
to carry on head	tòngòrtà
to carry under the arm	ngótə́
to bring	kùtò
to send	nòtò
to lead	jétə́
to drive	kə̀rítə́
to ride	fêrrò kə̀mbâ
to push	tə̀mbáltə́
road	záwál
path	túrwò
bridge	gádà
cart or wagon	ámálánké
wheel	táyà
wheel	shî mótàbé
ship	mààrá njîbè
boat	mààrá njîbè
canoe	kòlékòlé
canoe	kàdáì
paddle	kárwé
paddle	fə̀làìfə̀láì
sail	kùbènó
port	jóngò mààrá njîbè
to own	hàláltə́
to take	gòtə̀
to grasp	tà
to hold	gòtə̀
to get	mòwò
to keep	ròtà
thing	àwó
to give	yìò
to give back	kàlàktà
to preserve	lìwò
to destroy	wùrtə́
to injure	tə̀ptà
to damage	lòrùtə́
to look for	màtə́
to find	fàndò
to lose	yìrwàtò
to let go	kòltə́
money	kúngúnà
money	wúrì
coin	júwù
rich	gárìwù
poor	ngúdì
beggar	lòwómà
stingy	bàyîl
stingy	jókkù
to lend	sàrùtə́gə́
to borrow	sàrùtə́
to owe	gà
debt	kùsû
to pay	bìyàtə́
to pay	rə̀mbò
bill	kùngə̀nàrám
tax	àrájì
tax	ákkì
to hire	àgə̀rìtə́
wages	àlwúsùr
to earn	gàntò
to earn	ríwà dìò
to buy	yìwò
to sell	làdò
to trade or barter	lə̀wâ
to trade or barter	sáwə̀rtə́
merchant	kàsùwùmá
merchant	sàwə̀rmá
market	kàsúwù
shop/store	kàntí
price	támàn
expensive	jâu
cheap	bútù
to share	dàgàrtə̀
to weigh	ngáltə́
after	ngáwò…..bèn
behind	ngáwò.... bèn
in	-làn
at	-làn
beside	gə́rè…..bèn
down	cídíyà
before	kàwù
before	câ
in front of	fúgə̀
inside	cúró
outside	dégà
outside	táléá
under	cídíyà
up	kúntèn
above	sámìlàn
place	nâ
to put	yìkkò
to sit	náptə́
to lie down	bòtə́
to stand	dàtə́
to remain	nàptə́
remains	gàpcìwùnó
to gather	cábtə́
to pick up	dòrò
to pile up	dàwètə́
to join	kə̀ltə́
to separate	tàrtə́
to divide	yàktə́
to open	kátə́
to shut	jàktə́
to cover	jàktə́
to hide	gə̀ràtə́
high	dátə̀à
low	cídíyàn
top	tòlî
bottom	cídíyà
end(1)	dàtə́gə́ràm
pointed	cóncón
edge	cî
side	fótò
side	kúrwú
side	shítì
middle	dáwù
right(1)	kə̀mbùrám
left	wòìlá
near	kàrə̂n
far	cíndə̀
east	àdínnàm
east	gə̀dí
west	fùté
north	yàlá
south	ànə́m
to grow	wùràtə́
to measure	ngáltə́
big	kúrà
small	gàná
small	kòrí
small	kàbə́gə̀
long	kùrúwù
long	dátə̀à
tall	kùrúwù
tall	dátə̀à
short	kòrí
short	kàfúwù
wide	fárán
narrow	zə́kkà
thick	gàjàjàk
thin	tə́nénè
thin	njérérè
thin	sérsér
deep	kùrúwù
shallow	dàngə̀résé
flat	féllè
straight	cík
crooked	kə̀lígádà
hook	kùnjâr
hook	sû búltù
corner	ngògə̂m
corner	lúngù
cross	dégə́ràm
square	fàrtàm
round	dúkúrkúr
round	kwáì mbók
circle	kòrkór
ball	bôl
line	lâì
hole	bə̀lágà
similar	ádə̀gǎì
to change	fàltə́
zero	sə́fə̀rí
one	tìló
one	fál
one	lókkù
two	ndí
three	yàkkə́
four	dìyáù
five	ùgú
six	àràkkə́
seven	tùlôr
eight	wùskə́
nine	lə̀gár
ten	mèwú
eleven	mèwûn tìlôn
twelve	mèwûn ndîn
fifteen	mèwú wùrí
twenty	fíyìndì
a hundred	míyà
a hundred	yôr
a thousand	dúwú
to count	kòmtə́
all	ngâsô
all	sámmá
many	ngə́wù
more	kùrú
few	gàná
enough	tìò
some	lágá
crowd	sámnó
full	zə̀mbə̀lí
empty	dê
part	fêllà
part	də̀gâr
piece	káránjì
half	rétà
only	bìyá
only	bás
alone	tílònzə́
first	kə̀ntìlómì
last	dàrgéyè
second	kə̀nàndí
pair	káwú
twice/two times	ndírò
third	kə́nyàkkə́bè
three times	yàkkə́rò
time	sâ
time	lóktù
age	kàwú
age	sàgá
new	bə̀lîn
young	gàná
old	cárì
early	dùwân
late	wàhàrtə́
now	kə́rmá
immediately	kə́rmámá
fast	nágàt
fast	dôì
slow	yílàyèn
to hurry	àzàltə́
to be late	dúwómtə̀
to begin	bàdìtə́
beginning	bàdìtə́ràm
beginning	búrwò
to last	tùstə́
end(2)	dàtə́ràm
to finish	tàmòtə́
to cease	dàtə́
ready	dàwàrgátà
always	sàbísó
always	kúllúm
often	ngə́wùrò
sometimes	sâ lágá
soon	sàm
for a long time	kûré
never	ngáltè
never	àbàdá
again	kòró
day(1)	yîm
day(2)	yîm
night	bə́né
dawn	fájàr
morning	sə́wà
midday	kə̀ngâl dáwù
afternoon	kàjílí
afternoon	ásàr
evening	kàjílí
today	kû
tomorrow	bálì
day after tomorrow	wágə̀ré
yesterday	bískà
day before yesterday	bískántò
hour	sâ
clock	àgógó
week	mágə̀
Sunday	ládə̀
Monday	lìtìlîn
Tuesday	tálàgə́
Wednesday	láráwà
Thursday	làmísə̀
Friday	júmmà
Saturday	sə́bdə̀
month	kə̀ntágə̀
year	sàgá
winter	bínə́m
spring(2)	bê
summer	bê
autumn/fall	bíkə̀là
season	zàmân
season	sâ
to smell(1)	yìntà
to sniff	yìntà
to smell(2)	yìntà
fragrant	bə́bə́ttə́
stinking	cíná
to taste	tàmbò
sweet	lélé
sweet	kə̀jî
salty	mándáà
bitter	cîm
sour	càmcàm
brackish	ngòyí
to hear	fàntə́
to listen	fàntə́
sound or noise	kàlálà
loud	bàndîl
quiet	kə́də́k
quiet	sə́ríú
to see	rò
to look	wùtə́
to show	fə́lə́tə́gə́
to shine	yìwàltò
bright	wáyáng
colour/color	lánnù
colour/color	kálà
light(2)	nûrrà
dark	nə̀mkə̀lmə́skə̀
white	bûl
black	sə́lə́m
red	cìmé, kìmé
blue	lìwùllá
green	kə̀lî
yellow	kúrnùm, kúrwùm
yellow	càsá
to touch	lètə́ (2)
to pinch	còktə́
to feel	fàntə́
hard	cíbbù
soft	tə́làlà
soft	kàwúsə̀
rough(1)	kə́rsàsà
smooth	sə́mə́l
smooth	súlsúl
sharp	tímìà
sharp	cóncón
blunt	gòrdó
heavy	kùrwówù
light(1)	kàmbôì
light(1)	fèlélé
wet	kə́lî
dry	ngámdə́
hot	kánnúà
warm	jə́mjə́m
cold	ámùsú
cold	kákkù
clean	ngə́là
dirty	kàdágə̀
wrinkled	kúrsáshíà
soul or spirit	rô
surprised or astonished	ájàp
good luck	sâ
bad luck	bûì
happy	kúrnòà
to laugh	kàsúsù
to smile	mə́mə́stə́
to play	bìské
to love	ràwò
to kiss	nzə̀mbò
to embrace	nzə̀mbò
pain	sə̀rèn
pain	nə̀mjàù
grief	nə̀mjàù
anxiety	kàrúrútì
anxiety	rìndò
to regret or be sorry	tə́wə́rítə́
pity	kànjímàlí
to cry	sô
tear	shímálò
to groan	ndə́rtə́
to hate	wátə́
anger	gə́rgátə́
envy or jealousy	nə̀ndə́lì
shame	nóngù
proud	kùràmí
to dare	mánà mátə́
brave	kàrə́gə̀ cíbbú
brave	kə̀mâr
fear	rìtà
danger	tájírwà
to want	ràwò
to choose	kàrtə́
to hope	tə̀mâtə̀
faithful	àmànmá
true	jírè
to lie(2)	kárgí
deceit	nə̀mmə̀náfùk
to forgive	gàfə̀rtə́
good	kə̀jî
bad	kúttù
right(2)	kálkál
wrong	kálkál gə̀nyí
fault	áìwù
mistake	yéstə́
blame	sə́líwù
praise	nzòngòrò
praise	kàràwàtà
beautiful	ngə́là
beautiful	sháwà
ugly	bàttí
greedy	yámgà
greedy	sùròkùrá
clever	ángàllà
mind	hángàl
to think(1)	tàktə́
to think(2)	tə̀mâtə́
to believe	tə̀mâtə́
to understand	fàntə́
to know	nòtə́
to imitate	yàngàngà
idea	dàwárì
idea	sówórì
wise	búrwóà
wise	nzúndù
stupid	ángàl kúttùà
mad	jòlí
to learn	lìò
to study	kə̀ràtə́
to teach	nzə̀kkə̀lìò
pupil	fùwùrá
teacher	málə̀m
school	màkàràndí
to remember	tàktə́
to forget	ngèstə́
clear	záhìr
obscure	gə̀ràgátà
secret	àsír
certain	táwàt
to explain	bàyèntə́
intention	nyâ
intention	kǎìdù
cause	dàlíl
doubt	shégə́
to suspect	zàntà
to betray	fìsàttə́
to betray	àmân bò
need or necessity	lámbí
need or necessity	màndàná
easy	kə̀skə̌
difficult	jâu
to try	járáptə́
to try	ngə̀stà
manner	fútù
and	-a
and	yé
because	nàngàrò
if	yà
or	âu
or	lâ
yes	àâ
yes	nà'ám
no	á'à
how?	àbígǎìnyìn
how many?	ndàwú
how much?	ndàwûn
what?	àbí
when?	sàmbí
where?	ndárân
which?	fí
who?	ndú
why?	àbírò
voice	kówò
to sing	kàíyà yétə́
to shout	búrwù
to whisper	tàttàwí
to mumble	tàttàwí
to whistle	fólídò dìò
to shriek	ndə́rtə́
to howl	yàlùtà
to speak or talk	mánà
to stutter or stammer	kə̀mə́mə́gə̀
to say	nə̀
to say	gùltə́
to tell	gùltə́
speech	kàwúlì
to be silent	nə̀mkə́də́k
to be silent	sə́rín
language	tə́làm
word	kálìmá
name	cû
to ask(1)	kòrò
to answer	mògò
to answer	jààptà
to answer	jàáwù
to admit	kàsàttə́
to admit	àrdìtə́
to deny	wátə́
to deny	àngə̀rtə́
to ask(2)	kòrò
to promise	wàdə̀ gòtə́
to refuse	wátə́
to forbid	dàptə́gə́
to scold	wùsátə́
to call(1)	bógótə̀
to call(2)	cû tà
to announce	wòrmàtə́
to threaten	wùsátə́
to boast	wàmtə́
to boast	áwúlò dìò
to write	rùwùtə́
to read	kə̀ràtə́
paper	kákkádə̀
pen	àlgálàm
book	kìtáwù
poet	kàìyàmá
flute	shìlá
flute	lídòkó
drum	gàngá
horn or trumpet	kàngádì
rattle	kázákázá
country	lárdə̀
country	cídí
town	bə́là
town	bə́rnyí
village	bə̀ládéyà
village	ngúrò
boundary	bə̀làlàngáì
people	jàmâ
people	âm
clan	jílì
chieftain	mâì
walking stick	kâ
to rule or govern	nòtò
king	mâì
queen	gúmsù
noble	mâìyá
citizen	ngáwàr
master	kə̀mâ
slave	cîr (f.), kîr (f.) kàléà
servant	kàléà
servant	cîr (f.), kîr (f.)
servant	wàlàdí
freeman	kə̔lâbê
to liberate	kàmbètə́gə́
to command or order	dòwó dìò
to command or order	ódà dìò
to obey	gà
to obey	fàntə́
to permit	àmàrtə́
to permit	kòltə́
friend	sáwà
enemy	wàtə̀má
neighbour	kə̀máskí
stranger	kùsótò
guest	kùsótò
to invite	bòwòtà
to invite	dòtə̀
host	kùsótò
to help	bánà
to prevent	dàptə́gə́
custom	ádà
quarrel	lə̀wálà
quarrel	lùwálà
plot	cìdìyàyémbèn
to meet	kə̀lâ kə̀ltà
prostitute	hàlàngnómà
prostitute	kárùá
to fight	lùwálà
war or battle	kə̀rígə̀
peace	hêr
army	sójì
army	áskə̀r
soldier	sójì
soldier	áskə̀r
weapons	bálímì
club	klóp
sling	wáràwí
bow	kábbí
arrow	kə̀nígə́
spear	jálì
sword	kàjágà
gun	búndúgə̀
armour	súlwé
helmet	hélmèt
helmet	záwà
helmet	záwà súbè
shield	ngóà
victory	kə̀násàr
defeat	wóptə́gə́
defeat	kə̀mbû
attack	bàlímìtə́
attack	kə̀ntá
to defend	kàltə́
to retreat	kàsò
to surrender	kòltə̀gə̀
captive or prisoner	kòsòmá
captive or prisoner	fə́rsə̀nà
guard	gàdìmá
booty	gànímà
booty	kámá
ambush	mbə́lántə́
fisherman	bə̀nyìmá
fishhook	kúnjàr
fishing line	kàâm
fishnet	zàrí càlícálì
fish trap	kálám
to hunt	bàrà
to shoot	báktà
to miss	zàràptà
trap	kél
trap	kúttí
trap	bàccíà
to trap	kúttîn tà
law	shàrâ
court	shàràrám
to adjudicate	shàrâ kàmtà
judgment	hówùm
judge	lə̀gálì
plaintiff	sô njátòmà
defendant	zànnù
witness	shàdàmá
to swear	káshí bù
to swear	àlàptà
oath	káshí
to accuse	sə̀rìwùtə̀
to condemn	wátə́
to convict	hòwùmtə́
to acquit	kwàltə́
guilty	áìwúà
innocent	áìwù bâà
penalty or punishment	hówùm
penalty or punishment	àzáwù
fine	hàwà
prison	kósò
murder	kàmcèjí
adultery	kə́nzə́nà
rape	kámúrò yùkkùrùwò
perjury	hàlàktà
to steal	ndàltə́
thief	bárwù
religion	àdîn
god	Álà
temple	cócì
church	cócì
mosque	máshídì
sacrifice	bû fìtà
to worship	àbàttə́
to pray	sàlìtə́
priest	fàdá
holy	álàbè
to preach	shìwá
to bless	bárgà də́ptə́gə́
to curse	bárgà gótə́
to fast	àshêm gòtə́
to fast	àshêm zə̀mtə́
heaven	sàmî
hell	kánnù
demon	shètán
idol	gúnkì
magic	kárá
magic	kúndú
magic	sàáwù
magic	dúwòdúwò
sorcerer or witch	kárámà
ghost	jíndì
circumcision	kàjâ
radio	rédíyò
television	tíbî
telephone	wáyà
bicycle	báskùr
motorcycle	bàbúr
car	mátò
bus	bâs
bus	mátò
train	mààrá cídíbè
airplane	mààrá sámíbè
electricity	làntə̀ríkì
battery	bátə̀r
to brake	bə̀rkì bàktà
motor	ínjìn
machine	ínjìn
petroleum	kànàndîr
hospital	lììtàrí
nurse	dóktà
injection	líwùlà
spectacles/glasses	mánzàr
government	gúmnátì
president	fə̀rèsìdân
minister	mìnístà
police	pòlîs
driver's license	kàkkádə̀ mátòbè
license plate	lámbà mótàbè
birth certificate	kàkkádə̀ tàmbòbè
crime	áìwú
election	kárnó
address	àdréshì
number	lámbà
street	lâì
street	díwàl
post/mail	wòtíyà
postage stamp	kə̀lâ mâìbè
letter	wòtíyà
postcard	póskàt
bank	bánkì
tap/faucet	fómfòm
toilet	ngàwùdí
toilet	sálgá
mattress	kàtífà
tin/can	góngóng
screw	kúsà
screwdriver	wìtə́ràm
screwdriver	sə̀kùldə̀réwà
bottle	gàsásà
bottle	kálwá
candy/sweets	míntì
plastic	róbà
bomb	bôm
workshop	sànyàrám
cigarette	fòlí
cigarette	sìgárì
newspaper	jèrídà
newspaper	kàkkádə̀ hàwârbè
calendar	kàlándà
film/movie	fîm
music	káíyá
music	kàíyà
song	káíyá
tea	tî
tea	sháyì
coffee	kófì
to become	wàltà
without	bâ
through	-mbèn
not	bâ
not	gə̀nyí
this	ádə̀
that	túdù
here	nâ ádə̀
there	nâ túdù
other	gàdé
next	fúwùbè
same	kálkál
nothing	àbímà bâà