baranek

See also: Baranek and Baránek

Old Polish

Alternative forms

• beranek

Etymology

From baran +‎ -ek. First attested in the 15th century. Compare Old Czech beránek and Old Slovak baránok.

Pronunciation

• IPA^(key): (10^th–15^th CE) /baranɛk/
• IPA^(key): (15^th CE) /baranɛk/

Noun

baranek m animacy unattested (related adjective barańczy)

1. (attested in Sieradz-Łęczyca) diminutive of baran (“lamb”) (young sheep)

   Synonym: baraniec

   • 1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności‎^{[1], [2], [3]}, volume XXII, Łęczyca, page 14:

     Baranek, jagnyą

     [Baranek, jagnię]

   • 1900 [1472], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2‎^[4], number 1485:

     Baranek agnus

     [Baranek agnus]

   1. (Judaism) Passover lamb as food
      • 1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 12, 4:

        Przymy szøszyada swego... polye lyczbi dusz, geszto bi doszicz moglo bicz ku gedzenyu baranka

        [Przymi sąsiada swego... pole liczby dusz, jeż to by dosyć mogło być ku jedzeniu baranka]

      • 1930 [c. 1455], “I Esdr”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 6, 20:

        Cziscyeny kaplany y navczeny geden iako drvgiz møsz y wszitci søcz cziscy ku obyatowanyv baranka wyelykonocznego

        [[... o]czyścieni kapłani i nauczeni jeden jako drugi mąż i wszytcy sąc czyści ku obiatowaniu baranka wielikonocnego]

      • 1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 53:

        Baranka phase

        [Baranka phase]

      • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[5], page 442:

        Przykazal byl bog Moyzeszovy v starem zakonye o barankv vyelykonocznym

        [Przykazał był Bog Mojżeszowi w starem zakonie o baranku wielikonocnym]

      • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[6], page 519:

        Piątegonaście dnia po­ czynały sie święta wielikonocne, gdyż było potrzebizna zabić baranka wielikonocnego

        [Piątegonaście dnia po­ czynały sie święta wielikonocne, gdyż było potrzebizna zabić baranka wielikonocnego]

      • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[7], page 520:

        Nagotujcie nam wieczerzą, czuż baranka wieli­konocnego, abychmy używali

        [Nagotujcie nam wieczerzą, czuż baranka wieli­konocnego, abychmy używali]

      • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[8], page 521:

        Mistrz nasz mówi, gdzie jest jego odpoczynienie, gdzie jest pokoj jego, gdzieby wielikonocnego pożywał baranka

        [Mistrz nasz mówi, gdzie jest jego odpoczynienie, gdzie jest pokoj jego, gdzieby wielikonocnego pożywał baranka]

   2. (attested in Lesser Poland, Masovia, Greater Poland, Sieradz-Łęczyca, Christianity) lamb (this animal used in Christian symbols and comparisons)

      Baranek Boży ― Lamb of God

      • 1413-1414, Kanon mszy św., Canon missae., volume I, Iłża, page 263:

        Baranek bozy, kthory [sgladzasz grzechi szwyatha], szluthuy szą nam

        [Baranek Boży, ktory [zgładzasz grzechy świata], zlutuj się nam]

      • c. 1431, Kanon mszy św., Canon missae., volume XII, Krakow, page 222:

        Baranku Bozy[e], kthory *noszysz grzyechi sw[i]atha, szmyluy szø nad namy

        [Baranku Boże, ktory nosisz grzechy świata, zmiłuj sie nad nami]

      • 1885-2024 [c. 1450], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne‎^[9], volume IV, page 572:

        Beranek naass obyethowan yest

        [Beranek nasz obietowan jest]

      • 1456, Kanon mszy św., Canon missae., volume VI, Sandomierz, page 263:

        O baranku bozy, yen sgladzasz grzechi szwyatha, szmyluy sza nad namy

        [O Baranku Boży, jen zgładzasz grzechy świata, zmiłuj się nad nami]

      • 1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności‎^[10], volume V, page 275:

        Przed obliczym baranka in conspectu agni

        [Przed obliczym baranka in conspectu agni]

      • 1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116, Warsaw, page 301:

        Otho baranek boszy, otho chthory gladzy grzechy szvyatha

        [Oto Baranek Boży, oto chtory gładzi grzechy świata]

      • 1880-1894 [XV ex.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności‎^[11], volume I, Gniezno, Warsaw, page 144:

        Jesusza *mylosnyego gdy Zydowye gyely, ba­ranka *nyewinnyeko rwaly y thargaly

        [Jezusa miłosnego gdy Żydowie jęli, baranka niewinnego rwali i targali]

      • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[12], page 200:

        Owo baranek bozy, yen vezmye grzechy tego svyata, czvsz przyschedl, aby vzyąl grzechy svyeczkye, bo [prze] przyączye naschych grzechow offyerovan yest baranek nasch Krystus

        [Owo baranek boży, jen weźmie grzechy tego świata, czusz przyszedł, aby wziął grzechy świeckie, bo [prze] przyjęcie naszych grzechow ofierowan jest baranek nasz Krystus]

      • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[13], page 728:

        Nasz zbawiciel […] zwią­ zany wiedzion jako niedźwiedź, gdyż on jest baranek naśmierniejszy

        [Nasz zbawiciel […] zwią­ zany wiedzion jako niedźwiedź, gdyż on jest baranek naśmierniejszy]

      • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[14], page 732:

        A co rze­czeni o tobie, śmiemy baranku, ktoryś tako naśmiewan?

        [A co rze­czeni o tobie, śmiemy baranku, ktoryś tako naśmiewan?]

      • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[15], page 802:

        Baranek boży przez zakału s wieliką chwałą albo sławą przyjął na sie grzechy świeckie

        [Baranek boży przez zakału s wieliką chwałą albo sławą przyjął na sie grzechy świeckie]

      • 1874-1891 [c. 1420], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności‎^{[16], [17], [18]}, volume XXV, page 229:

        W pątek pirwey godzini wedzon do Pilatha. Tamo nan powedzano swadeczstwo neskladne, on stal yako baranek, swerzanthko pokorne

        [W piątek pirwej godziny wiedzion do Piłata, tamo nań powiedziano świadecstwo nieskładne, on stał jako baranek, źwierzątko pokorne]

      • 1887 [1482-1483], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski‎^[19], Krakow, Brodnia, page 72a:

        Panye Iezv Criste […] , kthorysz […] iako baranek nyewynny falszywe obwynyenye pokornye czyrpyal

        [Panie Jezukryste […] , któryś […] jako baranek niewinny falszywe obwinienie pokornie cirpiał]

      • 1882 [XV p. post.], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts‎^[20], page 292:

        O boze, ktory dlya othkupyenya szwyatha chczyalesz szye […] yako baranek nyewynny na offyarą wyeszcz […] , wybaw mye

        [O Boże, ktory dla otkupienia świata chciałeś się […] jako baranek niewinny na ofiarę wieść […] , wybaw mię]

      • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[21], page 546:

        Jako owca i baranek niewinny ku cirpieniu takiej męki śmierno sie przyprawia

        [Jako owca i baranek niewinny ku cirpieniu takiej męki śmierno sie przyprawia]

   3. (hapax legomenon) lamb as a sacrifice
      • 1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej‎^[22], Modlitewnik Nawojki, page 101:

        Ya czyebye, chlyebye zywy nyebyeszky, vyelkonoczny baranku, […] przyyala

        [Ja ciebie, chlebie żywy, niebieski, wielkonocny Baranku, […] przyjęła]

2. (hapax legomenon) chaste tree (Vitex agnus-castus)
   • 1900 [1484], Józef Rostafiński, editor, Symbola ad historiam naturalem medii aevi = Średniowieczna historya naturalna w Polsce. Ps 2‎^[23], number 5886:

     Czysthy baranek agnus castus

     [Czysty baranek agnus castus]

Declension

Declension of baranek/beranek

	singular	dual	plural
nominative	baranek/beranek	—	—
genitive	baranka	—	—
dative	—	—	—
accusative	baranka	—	—
instrumental	—	—	—
locative	baranku	—	—
vocative	baranek/baranku	—	—

Derived terms

nouns

• barankowe

Related terms

adjectives

• barani
• baranowy

nouns

• baran
• baraniec

Descendants

• Polish: baranek
• Silesian: baranek

References

• Boryś, Wiesław (2005), “baran”, in Słownik etymologiczny języka polskiego (in Polish), Kraków: Wydawnictwo Literackie, →ISBN
• K. Nitsch, editor (1953), “baranek, beranek”, in Słownik staropolski (in Polish), volume 1, Warsaw: Polish Academy of Sciences, page 60
• B. Sieradzka-Baziur, Ewa Deptuchowa, Joanna Duska, Mariusz Frodyma, Beata Hejmo, Dorota Janeczko, Katarzyna Jasińska, Krystyna Kajtoch, Joanna Kozioł, Marian Kucała, Dorota Mika, Gabriela Niemiec, Urszula Poprawska, Elżbieta Supranowicz, Ludwika Szelachowska-Winiarzowa, Zofia Wanicowa, Piotr Szpor, Bartłomiej Borek, editors (2011–2015), “baranek, beranek”, in Słownik pojęciowy języka staropolskiego [Conceptual Dictionary of Old Polish] (in Polish), Kraków: IJP PAN, →ISBN
• Ewa Deptuchowa, Mariusz Frodyma, Katarzyna Jasińska-Różycka, Magdalena Klapper, Tomasz Kolowca, Dorota Kołodziej, Mariusz Leńczuk, Joanna Duska, Maria Bugajska, Jan German, Beata Hejmo, Iwona Nobis, Dariusz Piwowarczyk, Ludwika Szelachowska-Winiarzowa, editors (2024), “baranek, beranek”, in Baza Leksykalna Średniowiecznej Polszczyzny [Lexical Base of Medieval Polish] (in Polish), Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk

Polish

Etymology

Inherited from Old Polish baranek. By surface analysis, baran +‎ -ek. Compare Kashubian barónk / barank and Slovincian barónk / barank.

Pronunciation

 

• IPA^(key): /baˈra.nɛk/

• (Middle Polish) IPA^(key): /baˈra.nɛk/
• (Greater Poland):
  • (Kuyavia) IPA^(key): [baˈra.nɛk]
• (Masovia):
  • (Far Masovian) IPA^(key): [baˈra.nɛk]
• (Lesser Poland):
  • (Sieradz) IPA^(key): [baˈra.nɛk]
  • (Western Kraków) IPA^(key): [baˈra.nɛk]
  • (Eastern Kraków) IPA^(key): [baˈra.nɛk]
  • (Western Lublin) IPA^(key): [baˈra.nɛk]
  • (Przemyśl) IPA^(key): [baˈra.nɛk]

• Audio:

  (file)

• Rhymes: -anɛk
• Syllabification: ba‧ra‧nek
• Homophone: Baranek

Noun

baranek m animal (diminutive baraneczek or (dialectal) baranyszek, related adjective barankowy)

1. diminutive of baran (“young ram; lamb”)

   Coordinate term: owieczka

   1. lambskin (leather or fur of a young ram)
   2. lamb (figure of a lamb used as an Easter decoration symbolizing Christ)
   3. (Western Kraków) lamb image (box on wheels, transported around at Easter, with the image of a lamb and a sawyer)
   4. (Middle Polish, heraldry) lamb (meat of a young ram)
   5. (Middle Polish, heraldry) lamb (young ram used as an element in a coat of arms)
2. (colloquial, figuratively) lamb, sweetheart, sweetie (nice, gentle person)
3. (colloquial or dialectal, Sieradz, Western Kraków, Żarek, Siewierz, i Pilica, usually in the plural) frizz (very curly, short hair)
4. (colloquial) cirrocumulus cloud
   1. (Kuyavia, in the plural, more generally, humorous) clouds
5. (colloquial, construction) smear (thick, uneven layer of daub)
6. (Eastern Kraków, Jurków, Brzesko County) centipede

   Synonym: stonoga

7. (Far Masovian, Ciechanów) synonym of barometr
8. (Western Kraków) vitex (plant of the genus Vitex)

   Synonyms: niepokalanek, czystodrzew, czysty krzew

   baranek czysty ― chaste tree (Vitex agnus-castus)

9. (Przemyśl) synonym of pierwiosnek
10. (obsolete, in the plural, humorous) lambs (parishioners under the care of a parish priest)
11. (obsolete) vitex (plant of the genus Vitex)

    Synonyms: niepokalanek, czystodrzew, czysty krzew

    baranek czysty ― chaste tree (Vitex agnus-castus)

12. (obsolete or dialectal, Western Lublin, Janów Lubelski County) common snipe (Gallinago gallinago)

    Synonyms: kszyk, koziołek

13. (obsolete or dialectal, Western Kraków) band around a hat or cap
14. (obsolete, sailing) wooden roller attached to the side of a ferry
15. (obsolete, botany) catkin branch

    Synonym: bazia

16. (Middle Polish, Christianity) sacrament (blood and flesh as a symbol of Christ)

    Synonym: sakrament

17. (Middle Polish) horse with curly fur
18. (Middle Polish) lamb (follower of Christianity)

Declension

Declension of baranek

	singular	plural
nominative	baranek	baranki
genitive	baranka	baranków
dative	barankowi	barankom
accusative	baranka	baranki
instrumental	barankiem	barankami
locative	baranku	barankach
vocative	baranku	baranki

Derived terms

adjectives

• barankowaty

proper nouns

• Baranek Boży

Related terms

adjectives

• barani

adverb

• na barana

nouns

• baran
• Baran
• baraniarz
• baranica
• baraniec
• baranina
• baraninka
• baranisko

verbs

• baranieć impf, zbaranieć pf

Further reading

• baranek in Wielki słownik języka polskiego, Instytut Języka Polskiego PAN
• baranek in Polish dictionaries at PWN
• Maria Renata Mayenowa; Stanisław Rospond; Witold Taszycki; Stefan Hrabec; Władysław Kuraszkiewicz (2010-2023), “baranek”, in Słownik Polszczyzny XVI Wieku [A Dictionary of 16th Century Polish]
• Barbara Rykiel-Kempf (02.08.2022), “BARANEK”, in Elektroniczny Słownik Języka Polskiego XVII i XVIII Wieku [Electronic Dictionary of the Polish Language of the XVII and XVIII Century]
• Samuel Bogumił Linde (1807–1814), “baranek”, in Słownik języka polskiego
• Aleksander Zdanowicz (1861), “baranek”, in Słownik języka polskiego, Wilno 1861
• J. Karłowicz, A. Kryński, W. Niedźwiedzki, editors (1900), “baranek”, in Słownik języka polskiego (in Polish), volume 1, Warsaw, page 96
• Jan Karłowicz (1900), “baran”, in Słownik gwar polskich [Dictionary of Polish dialects] (in Polish), volume 1: A do E, Kraków: Akademia Umiejętności, page 48
• Antoni Kalina, editor (1898), “baranek”, in Lud. Organ Towarzystwa Ludoznawczego we Lwowie (in Polish), volume 4, Lviv: Towarzystwo Ludoznawcze, page 307

Silesian

Etymology

Inherited from Old Polish -ek. By surface analysis, barōn +‎ -ek.

Pronunciation

• IPA^(key): /baˈra.nɛk/

• Audio:

  (file)

• Rhymes: -anɛk
• Syllabification: ba‧ra‧nek

Noun

baranek m animal

1. diminutive of barōn (“ram”) (young male sheep)

Further reading

• baranek in silling.org
• Henryk Jaroszewicz (2022), “baranek”, in Zasady pisowni języka śląskiego (in Polish), Siedlce: Wydawnictwo Naukowe IKR[i]BL, page 63
• Aleksandra Wencel (2023), “baranek”, in Dykcjůnôrz ślų̊sko-polski, page 43