ołów

Old Polish

Etymology

Inherited from Proto-Slavic *olovo. First attested in the 14th century.

Pronunciation

• IPA^(key): (10^th–15^th CE) /ɔɫɔːfʲ/
• IPA^(key): (15^th CE) /ɔɫofʲ/

Noun

ołów m ? (related adjective ołowny or ołowiany)

1. (attested in Lesser Poland, Greater Poland) lead (soft metal)
   • 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎^{scan transliteration, transcription}, number Moys 11, Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament]:

     Tchnøl gest twoy duch yprzykrylo ge mor ze potonøly sø yako olow wwodach sylnych

     [Tchnął jest twoj duch i przykryło je morze, potonęli są jako ołow w wodach silnych]

   • 1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski‎^{scan transliteration, transcription}, number Moys 11, Greater Poland:

     Døl duch twoy y przykrylo ye morze potonęly yako olow w wodach szylnych

     [Dął duch twoj i przykryło je morze, potonęli jako ołow w wodach silnych]

   • 1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 15, 10:

     Wyal duch twoy aprzykrylo ge morze stonøly søø yako olow w wodach naglich

     [Wiał duch twoj a przykryło je morze, stonęli są jako ołow w wodach nagłych.]

   • 1896 [Middle of the 15th century], Lucjan Malinowski, editor, Żywot świętego Błażeja. Zabytek języka polskiego z początku wieku XV,‎^[1], page 1c:

     Sqwarzonym olowem oblewacz

     [Sqwarzonym ołowiem oblewać]

   • c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 82v:

     Decem sunt nomina metallorum videlicet […] plumbum olow

     [Decem sunt nomina metallorum videlicet […] plumbum ołow]

Declension

Declension of ołów

	singular	dual	plural
nominative	ołów	—	—
genitive	—	—	—
dative	—	—	—
accusative	—	—	—
instrumental	ołowiem	—	—
locative	—	—	—
vocative	—	—	—

Descendants

• Polish: ołów
• Silesian: ôłōw

References

• Boryś, Wiesław (2005), “ołów”, in Słownik etymologiczny języka polskiego (in Polish), Kraków: Wydawnictwo Literackie, →ISBN
• Mańczak, Witold (2017), “ołów”, in Polski słownik etymologiczny (in Polish), Kraków: Polska Akademia Umiejętności, →ISBN
• Bańkowski, Andrzej (2000), “ołów”, in Etymologiczny słownik języka polskiego [Etymological Dictionary of the Polish Language] (in Polish)
• Brückner, Aleksander (1927), “ołów”, in Słownik etymologiczny języka polskiego [Etymological Dictionary of the Polish Language] (in Polish), Warsaw: Wiedza Powszechna
• S. Urbańczyk, editor (1969), “ołów”, in Słownik staropolski (in Polish), volume 5, Wrocław, Warsaw, Kraków: Polish Academy of Sciences, page 571
• B. Sieradzka-Baziur, Ewa Deptuchowa, Joanna Duska, Mariusz Frodyma, Beata Hejmo, Dorota Janeczko, Katarzyna Jasińska, Krystyna Kajtoch, Joanna Kozioł, Marian Kucała, Dorota Mika, Gabriela Niemiec, Urszula Poprawska, Elżbieta Supranowicz, Ludwika Szelachowska-Winiarzowa, Zofia Wanicowa, Piotr Szpor, Bartłomiej Borek, editors (2011–2015), “ołów”, in Słownik pojęciowy języka staropolskiego [Conceptual Dictionary of Old Polish] (in Polish), Kraków: IJP PAN, →ISBN
• Ewa Deptuchowa, Mariusz Frodyma, Katarzyna Jasińska-Różycka, Magdalena Klapper, Tomasz Kolowca, Dorota Kołodziej, Mariusz Leńczuk, Joanna Duska, Maria Bugajska, Jan German, Beata Hejmo, Iwona Nobis, Dariusz Piwowarczyk, Ludwika Szelachowska-Winiarzowa, editors (2024), “ołów”, in Baza Leksykalna Średniowiecznej Polszczyzny [Lexical Base of Medieval Polish] (in Polish), Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk
• Ewa Deptuchowa, Mariusz Frodyma, Katarzyna Jasińska, Magdalena Klapper, Dorota Kołodziej, Mariusz Leńczuk, Ludwika Szelachowska-Winiarzowa, Zofia Wanicowa, editors (2023), “ołów”, in Rozariusze z polskimi glosami. Internetowa baza danych [Dictionaries of Polish glosses, an Internet database] (in Polish), Kraków: Pracownia Języka Staropolskiego Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk

Polish

Chemical element (edit)
Pb Atomic number 82 ołów
Classification data Period 6 Group 14 Block p-block Class post-transition metal
Previous: ← tal (Tl)
Next: bizmut (Bi) →

ołów

Etymology

Etymology tree

Proto-Slavic *olovo

Old Polish ołów

Polish ołów

Inherited from Old Polish ołów.

Pronunciation

 

• IPA^(key): /ˈɔ.wuf/

• (Middle Polish) IPA^(key): /ˈɔ.ɫof/
• (Lesser Poland):
  • (Western Kraków) IPA^(key): [ˈɔ.wuf]

• Audio:

  (file)

• Rhymes: -ɔwuf
• Syllabification: o‧łów

Noun

ołów m inan

1. (uncountable) lead (a heavy, pliable, inelastic metal element, having a bright, bluish color, but easily tarnished; both malleable and ductile, though with little tenacity)
   • 1632, anonymous author, chapter 5, in Proroctwo Zacharyaszowe (Biblia Gdańska), Gdańsk, page 963; translation of Zechariah, זְכַרְיָה, (Please provide a date or year):

     A oto, sztukę ołowiu niesiono, a przy tym była niewiasta iedna […]

     And behold, a piece of lead was being carried, and there was a woman […]

   • 1859, Hieronim Łabęcki, “Allijaż, stop”, in Encyklopedyja powszechna, tom 1, Warszawa: S. Orgelbrand, page 492:

     Do stopów należy stop Darsefa z bizmutu, ołowiu i cyny, topliwy w wodzie wrzącej […]

     The alloys include Darsef's alloy of bismuth, lead and tin, which melts in boiling water […]

   • 1898, Wacław Wolski, Augurzy (Życie tygodnik Rok II), Kraków: Ludwik Szczepański, page 62:

     Niechno tylko powieki z ołowiu przymrużę
     I na falach melodyi łagodnej zadrzymię […]

     Let me just close my leaden eyelids
     And fall asleep on the waves of a gentle melody […]

   • 1901, Maria Konopnicka, Idzie toń... (Niedola), Warszawa, page 963; translation of Ada Negri, Fatalità, 1895:

     Nie ma uśmiechu gwiazd — ten strop z ołowiu,
     Nie ma tchu w piersi — noc parna i głucha. […]

     There is no smile of the stars—this leaden ceiling,
     There is no breath in the chest — the night is muggy and silent. […]

   • 1902, Tadeusz Miciński, Głębiny duch (W mroku gwiazd), Kraków, page 50:

     w trumnie z ołowiu ktoś jęczy i kona […]

     in a lead coffin someone groans and dies […]

   • 1908, Jerzy Żuławski, Przed burzą (Poezje tom I), Lwów: Księgarnia H. Altenberga, page 6:

     Szare niebo z ołowiu, ciężkie i złowieszcze
     całą ziemię przygniotło. […]

     A leaden gray sky, heavy and ominous,
     weighed down the entire earth. […]

   • 1909, Juliusz Słowacki, Przypowieści i epigrammaty, Lwów: Księgarnia W. Gubrynowicza, page 281:

     Jak piękna, ciężko lana fontanna z ołowiu,
     Dżdżem złotym napełniona, chociaż wewnątrz pusta […]

     Like a beautiful, heavily poured lead fountain,
     Full of golden drizzle, though empty inside. […]

   • 1926, Marie Curie, Stan obecny chemji polonu, Warszawa: Polskie Towarzystwo Chemiczne, page 357:

     Operacje te dokonywane są z małą ilością ołowiu (kilka miligramów) w tygielkach kwarcowych […]

     These operations are performed with a small amount of lead (a few milligrams) in quartz crucibles […]

   • 1933, Elwira Korotyńska, Przygody Hassana, Warszawa: „Nowe Wydawnictwo”, page 16:

     Ten kawałek ołowiu ma mi przynieść szczęście […]

     This piece of lead is supposed to bring me luck […]

   • 1938, Stefan Napierski, Oczekiwanie, Warszawa: Biblioteka „Ateneum“, page 16:

     Dźwięczą fontanny
     i smak ołowiu podpływa pod wargi […]

     Fountains echo
     and the taste of lead creeps up to my lips […]

   • 1939, Stanisław Antoni Wotowski, Wiedza tajemna, Warszawa: Wydawnictwo „Współpraca“, page 48:

     Roztopił ołów w specjalnym naczyniu i nań rzucił proszek. […]

     He melted the lead in a special vessel and threw powder on it. […]

   • 1978, Stanisław Grochowiak, Do Licy (Z. Horacego), Warszawa: Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik”, page 136:

     Szkielecik ptaka od krwiobiegu cieńszy,
     Serce tak małe, że w żeber obręczy
     Jest łzą z ołowiu. […]

     A bird's skeleton is thinner than its bloodstream,
     A heart so small that in the rib cage
     Is a teardrop of lead. […]

   • 2003, Karol Winiarski, chapter 23, in Mądrość Syracha‎^[2], Poznań: Wydawnictwo Pallottinum; translation of Jesus, son of Sirach, Σοφία Σειράχ, (Please provide a date or year):

     nazbierałeś złota jak cyny
     i jak ołowiu nagromadziłeś srebra […]

     you gathered gold like tin
     and silver like lead […]

   1. (Middle Polish, in the plural) lump of lead
2. (metonymic, countable) lead (bullet made of this metal)
   • 1903, anonymous author, “XIII (Gniazdko słowicze)”, in Mohikanowie paryscy, Gródek: J. Czaiński, page 75; translation of Alexandre Dumas, Les Mohicans de Paris, 1854:

     powiedzcie jej, że ten różowy ptaszek, lękając się ołowiu myśliwca, wrócił do lazurowych przestrzeni […]

     tell her that this pink bird, afraid of the hunting rifle's lead, returned to the azure spaces […]

3. (obsolete, countable, fishing) lead (weight made of this metal used on a line of a fishing rod)

   Synonym: ołowianka

4. (Middle Polish) papal seal

   Hypernym: pieczęć

5. (Middle Polish) whip tip with ped lead; beating with such a whip
6. (Middle Polish) tin as erroneously mistaken for lead

   Synonym: cyna

Declension

Declension of ołów

	singular	plural
nominative	ołów	ołowie
genitive	ołowiu	ołowi
dative	ołowiowi	ołowiom
accusative	ołów	ołowie
instrumental	ołowiem	ołowiami
locative	ołowiu	ołowiach
vocative	ołowiu	ołowie

Middle Polish:

Attested forms of ołów

	singular	plural
nominative	ołów	ołowy
genitive	ołowu	—
dative	ołowowi	—
accusative	ołów	—
instrumental	ołowiem/ołowem	ołowami
locative	ołowie	—
vocative	—	—

• The Western Kraków dialect shows the genitive singular form ołowu.

Derived terms

adjectives

• bezołowiowy
• ołowiany
• ołowiowy

nouns

• ołowian
• ołowica
• ołówek

Further reading

• “ołów”, in Wielki słownik języka polskiego‎^[3] (in Polish), Instytut Języka Polskiego PAN
• “ołów”, in Polish dictionaries at PWN‎^[4] (in Polish)
• Maria Renata Mayenowa; Stanisław Rospond; Witold Taszycki; Stefan Hrabec; Władysław Kuraszkiewicz (2010-2023), “ołów”, in Słownik Polszczyzny XVI Wieku [A Dictionary of 16th Century Polish]
• “OŁÓW”, in Elektroniczny Słownik Języka Polskiego XVII i XVIII Wieku [Electronic Dictionary of the Polish Language of the XVII and XVIII Century], 23.01.2023
• Samuel Bogumił Linde (1807–1814), “ołów”, in Słownik języka polskiego
• Aleksander Zdanowicz (1861), “ołów”, in Słownik języka polskiego, Wilno 1861
• J. Karłowicz, A. Kryński, W. Niedźwiedzki, editors (1904), “ołów”, in Słownik języka polskiego (in Polish), volume 3, Warsaw, page 768
• Jan Karłowicz (1903), “ołów”, in Hieronim Łopaciński, Wacław Taczanowski, editors, Słownik gwar polskich [Dictionary of Polish dialects] (in Polish), volume 3: L do O, Kraków: Akademia Umiejętności, page 439