ձեռն

Definition from Wiktionary, the free dictionary
Jump to: navigation, search

Old Armenian[edit]

Etymology[edit]

From Proto-Indo-European *ǵʰésr-m̥, accusative of *ǵʰésr- (hand). Cognate with Hittite [script needed] (keššar), Ancient Greek χείρ (kheír, hand), Tocharian A tsar, Albanian dorë (hand). The plural ձեռք (jeṙkʿ) is from Proto-Indo-European *ǵʰesr-es. The old instrumental *ձերբ (*jerb), found only in compounds, continues Proto-Indo-European *ǵʰesr̥-bʰi.

Noun[edit]

ձեռն (jeṙn

  1. (anatomy) hand; fist; arm; (figuratively) strength, might, power, force, main strength; aid, succour, protection
    ի ձեռն, ընդ ձեռնi jeṙn, ənd jeṙn ― by, by means of, through the medium or channel of
    զձեռամբzjeṙamb ― as much as one can, according to one's power
    ի ձեռանէi jeṙanē ― coadjutor, assistant
    պաշտօնեայ ի ձեռանէpaštōneay i jeṙanē ― subaltern functionary
    առ ձեռնaṙ jeṙn ― ready at hand, under one's hand, near, at hand
    առ ձեռն բառարանaṙ jeṙn baṙaran ― portative dictionary
    ձեռն ի ձեռանէ, ընդ ձեռն, ձեռն ի ձեռնjeṙn i jeṙanē, ənd jeṙn, jeṙn i jeṙn ― from hand to hand, from one to another, from me to you, from you to him, etc.
    որ ընդ ձեռամբ էor ənd jeṙamb ē ― subordinate
    հզօր ձեռամբhzōr jeṙamb ― with main strength, with a strong army
    ձեռն օտարjeṙn ōtar ― a strange hand
    յերկոցունց ձեռաց աջողակyerkocʿuncʿ jeṙacʿ aǰołak ― ambidexter, right- and left-handed person
    ձեռն հաւանութեանjeṙn hawanutʿean ― consent, assent
    ձեռս ի կապjeṙs i kap ― with one's hand tied; with folded arms; (figuratively) idle
    ձեռս յետս կապեալjeṙs yets kapeal ― with one's hands tied behind
    ձեռք փապարեալք յաշխատութէնէjeṙkʿ pʿaparealkʿ yašxatutʿēnē ― hands hardened by toil
    մահահամբոյր ձեռամբmahahamboyr jeṙamb ― with a deadly hand
    ձեռն Տեառնjeṙn Teaṙn ― the hand, Spirit or Word of God
    ըստ ձեռին բաւականի, ըստ կարի ձեռաց իւրոցəst jeṙin bawakani, əst kari jeṙacʿ iwrocʿ ― according to one's strength, power or means
    ամբարձ զձեռն իւր ի տիրապետելambarj zjeṙn iwr i tirapetel ― he formed the project of seizing the chief authority
    ձեռօք իւրեանց հայթայթէին զպէտսնjeṙōkʿ iwreancʿ haytʿaytʿēin zpētsn ― they lived by their labour
    ի ձեռանէ նորա վարէ իշխանութիւնi jeṙanē nora varē išxanutʿiwn ― he governs under him
    ի ձեռս քո էi jeṙs kʿo ē ― it is in your power, it depends on you
    չէր ձեռն նորա բաւականčʿēr jeṙn nora bawakan ― he could not, he had not the means
    ահա ձեռն իմ ընդ քեզaha jeṙn im ənd kʿez ― my hand shall be with you
    յամենայն տեղիս ուր միանգամայն հասանէր ձեռն իւրyamenayn tełis ur miangamayn hasanēr jeṙn iwr ― every where he could
    եղեւ ձեռն տեառն ի վերայ իմełew jeṙn teaṙn i veray im ― the hand of God was on me
    ձեռն տալ իրերացjeṙn tal ireracʿ ― to help or assist each other
    ձեռն տալ իjeṙn tal i ― to consent to
    ձեռն տալ անմեղութեանjeṙn tal anmełutʿean ― to support, sustain or uphold innocence
    ձեռն տալjeṙn tal ― to lend a hand to, to stretch out a helping hand, to aid, to succour, to assist, to help
    ձեռն արկանելjeṙn arkanel ― to lay hands on, to seize, to take possession of
    ձեռն արկանել, ձեռն ի գործ արկանել/առնելjeṙn arkanel, jeṙn i gorc arkanel/aṙnel ― to lay one's hand on, to put one's hand to, to set about, to undertake, to take in hand, to begin, to attempt, to try
    ի ձեռն տալi jeṙn tal ― to hand over, to deliver over, to give up
    ձեռս բառնալjeṙs baṙnal ― to lift up the hands
    ձեռս ամբառնալjeṙs ambaṙnal ― to raise one's hand against
    դնել զանձն ի ձեռին իւրումdnel zanjn i jeṙin iwrum ― to jeopard, to risk one's life
    ձեռն անձին հարկանելjeṙn anjin harkanel ― to boast, to brag, to vaunt, to plume or pique oneself, to be proud of, to take to oneself the credit of, to avail oneself of, to deem it an honour
    ձեռն յանձին հարկանելjeṙn yanjin harkanel ― to oblige oneself to, ("on my head be it")
    ձեռն դնելjeṙn dnel ― to lay hands on, to ordain, to consecrate; to put one's signature to, to sign
    ձեռն տալ աղջկանjeṙn tal ałǰkan ― to give one's hand, to consent to marry
    ընդ ձեռամբ/զձեռամբ լինելənd jeṙamb/zjeṙamb linel ― to be in the hands of, under the power, in subjection to
    ունել ընդ ձեռամբunel ənd jeṙamb ― to have ready at hand
    ընդ ձեռամբ առնել, նուաճել, արկանել ընդ ձեռամբənd jeṙamb aṙnel, nuačel, arkanel ənd jeṙamb ― to bring under one's power, to subdue, to subjugate
    կալ ընդ ձեռամբ ուրուքkal ənd jeṙamb urukʿ ― to put oneself under the protection of; to submit, to yield; to be submissive
    ընդ ձեռամբ անկանիլ, գալ ի ձեռս, ի ձեռս անկանելənd jeṙamb ankanil, gal i jeṙs, i jeṙs ankanel ― to fall into the hands of, to be taken or seized, to get caught
    ի ձեռս բերելi jeṙs berel ― to obtain, to procure, to entrap, to catch
    անկանել ի ձեռս ուրուքankanel i jeṙs urukʿ ― to fall into the power of
    ձեռն օգնականութեան գտանելjeṙn ōgnakanutʿean gtanel ― to find a helping hand, to be sustained by, favoured with
    զձեռանէ առնուլ, ունել, ձգելzjeṙanē aṙnul, unel, jgel ― to take or lead by the hand
    ձեռամբ առնելjeṙamb aṙnel ― to indicate, to point to with the band
    զձեռամբ լինելzjeṙamb linel ― to be able, sufficient, capable
    զձեռօք ածելzjeṙōkʿ acel ― to seize, to grasp; to arrest
    ի ձեռն առնուլi jeṙn aṙnul ― to obtain, to acquire; to reacquire; to undertake, to begin
    տարածել զձեռս իւր առ ոքtaracel zjeṙs iwr aṙ okʿ ― to open one's arms to
    ճողոպրիլ ի ներքուստ ձեռին ուրուքčołopril i nerkʿust jeṙin urukʿ ― to escape from the hands or power of
    ձեռն մխելjeṙn mxel ― to meddle, to interfere; to set a hand to, to undertake
    ձեռն մխել յոքjeṙn mxel yokʿ ― to raise the hand against, to lay violent hands on, to ill-reat; to put to death
    ի բաց կալ, ապստամբել ի ձեռանէ ուրուքi bacʿ kal, apstambel i jeṙanē urukʿ ― to rebel, to throw off the yoke, to save or rescue from the hands of
    ձեռն/ձեռս ի գլուխ ելանել, դառնալjeṙn/jeṙs i glux elanel, daṙnal ― to be confounded by shame or grief, to be greatly abashed, or cast down
    ձեռն զձեռամբ փոփոխելով քարշել զչուաննjeṙn zjeṙamb pʿopʿoxelov kʿaršel zčʿuann ― to draw a cord, to tighten a rope hand over hand
    ձեռն արկանել զգանձիւնjeṙn arkanel zganjiwn ― to try to rob the treasure
    լուանալ զձեռսluanal zjeṙs ― (figuratively) to wash one's hands of, to clear oneself from
    ձեռն ունելjeṙn unel ― to be fortunate, to have a lucky hand
    ձեռին կատակ՝ գռեհկաց կատակjeṙin katak, gṙehkacʿ katak ― rough play is bear's play, joking with hands are jokes of blackguards

Declension[edit]

Usage notes[edit]

The word has many combining forms, including ձեռն- (jeṙn-), ձեռնա- (jeṙna-), ձեռա- (jeṙa-), ձեռ- (jeṙ-), ձերբ- (jerb-).

Derived terms[edit]

Descendants[edit]

References[edit]

  • ձեռն in Mathias Bedrossian (1879), New Dictionary Armenian–English, Venice: S. Lazarus Armenian Academy
  • ձեռն in Gabriēl Awetikʿean, Xačʿatur Siwrmēlean, Mkrtičʿ Awgerean (1836–37), Nor baṙgirkʿ haykazean lezui [New Dictionary of the Armenian Language], in 2 vols, Venice: S. Lazarus Armenian Academy
  • ձեռն in Hračʿeay Ačaṙean (1971–79), Hayerēn armatakan baṙaran [Dictionary of Armenian Root Words], in 4 vols (second edition), Yerevan: Yerevan State University
  • Hrach Martirosyan (2010), Etymological Dictionary of the Armenian Inherited Lexicon, Leiden, Boston: Brill Academic Publishers, ISBN 9789004173378, page 431