ձեռն

Definition from Wiktionary, the free dictionary
Jump to: navigation, search

Old Armenian[edit]

Etymology[edit]

From Proto-Indo-European *ǵʰésr-m̥, accusative of *ǵʰésr- (hand). Cognate with Hittite [script?] (keššar), Ancient Greek χείρ (kheír, hand), Tocharian A tsar, Albanian dorë (hand). The plural ձեռք (jeṙkʿ) is from Proto-Indo-European *ǵʰesr-es. The old instrumental *ձերբ (*jerb), found only in compounds, continues Proto-Indo-European *ǵʰesr̥-bʰi.

Noun[edit]

ձեռն (jeṙn

  1. (anatomy) hand; fist; arm; (figuratively) strength, might, power, force, main strength; aid, succour, protection
    ի ձեռն, ընդ ձեռնi jeṙn, ənd jeṙn — by, by means of, through the medium or channel of
    զձեռամբzjeṙamb — as much as one can, according to one's power
    ի ձեռանէi jeṙanē — coadjutor, assistant
    պաշտօնեայ ի ձեռանէpaštōneay i jeṙanē — subaltern functionary
    առ ձեռնaṙ jeṙn — ready at hand, under one's hand, near, at hand
    առ ձեռն բառարանaṙ jeṙn baṙaran — portative dictionary
    ձեռն ի ձեռանէ, ընդ ձեռն, ձեռն ի ձեռնjeṙn i jeṙanē, ənd jeṙn, jeṙn i jeṙn — from hand to hand, from one to another, from me to you, from you to him, etc.
    որ ընդ ձեռամբ էor ənd jeṙamb ē — subordinate
    հզօր ձեռամբhzōr jeṙamb — with main strength, with a strong army
    ձեռն օտարjeṙn ōtar — a strange hand
    յերկոցունց ձեռաց աջողակyerkocʿuncʿ jeṙacʿ aǰołak — ambidexter, right- and left-handed person
    ձեռն հաւանութեանjeṙn hawanutʿean — consent, assent
    ձեռս ի կապjeṙs i kap — with one's hand tied; with folded arms; (figuratively) idle
    ձեռս յետս կապեալjeṙs yets kapeal — with one's hands tied behind
    ձեռք փապարեալք յաշխատութէնէjeṙkʿ pʿaparealkʿ yašxatutʿēnē — hands hardened by toil
    մահահամբոյր ձեռամբmahahamboyr jeṙamb — with a deadly hand
    ձեռն Տեառնjeṙn Teaṙn — the hand, Spirit or Word of God
    ըստ ձեռին բաւականի, ըստ կարի ձեռաց իւրոցəst jeṙin bawakani, əst kari jeṙacʿ iwrocʿ — according to one's strength, power or means
    ամբարձ զձեռն իւր ի տիրապետելambarj zjeṙn iwr i tirapetel — he formed the project of seizing the chief authority
    ձեռօք իւրեանց հայթայթէին զպէտսնjeṙōkʿ iwreancʿ haytʿaytʿēin zpētsn — they lived by their labour
    ի ձեռանէ նորա վարէ իշխանութիւնi jeṙanē nora varē išxanutʿiwn — he governs under him
    ի ձեռս քո էi jeṙs kʿo ē — it is in your power, it depends on you
    չէր ձեռն նորա բաւականčʿēr jeṙn nora bawakan — he could not, he had not the means
    ահա ձեռն իմ ընդ քեզaha jeṙn im ənd kʿez — my hand shall be with you
    յամենայն տեղիս ուր միանգամայն հասանէր ձեռն իւրyamenayn tełis ur miangamayn hasanēr jeṙn iwr — every where he could
    եղեւ ձեռն տեառն ի վերայ իմełew jeṙn teaṙn i veray im — the hand of God was on me
    ձեռն տալ իրերացjeṙn tal ireracʿ — to help or assist each other
    ձեռն տալ իjeṙn tal i — to consent to
    ձեռն տալ անմեղութեանjeṙn tal anmełutʿean — to support, sustain or uphold innocence
    ձեռն տալjeṙn tal — to lend a hand to, to stretch out a helping hand, to aid, to succour, to assist, to help
    ձեռն արկանելjeṙn arkanel — to lay hands on, to seize, to take possession of
    ձեռն արկանել, ձեռն ի գործ արկանել/առնելjeṙn arkanel, jeṙn i gorc arkanel/aṙnel — to lay one's hand on, to put one's hand to, to set about, to undertake, to take in hand, to begin, to attempt, to try
    ի ձեռն տալi jeṙn tal — to hand over, to deliver over, to give up
    ձեռս բառնալjeṙs baṙnal — to lift up the hands
    ձեռս ամբառնալjeṙs ambaṙnal — to raise one's hand against
    դնել զանձն ի ձեռին իւրումdnel zanjn i jeṙin iwrum — to jeopard, to risk one's life
    ձեռն անձին հարկանելjeṙn anjin harkanel — to boast, to brag, to vaunt, to plume or pique oneself, to be proud of, to take to oneself the credit of, to avail oneself of, to deem it an honour
    ձեռն յանձին հարկանելjeṙn yanjin harkanel — to oblige oneself to, ("on my head be it")
    ձեռն դնելjeṙn dnel — to lay hands on, to ordain, to consecrate; to put one's signature to, to sign
    ձեռն տալ աղջկանjeṙn tal ałǰkan — to give one's hand, to consent to marry
    ընդ ձեռամբ/զձեռամբ լինելənd jeṙamb/zjeṙamb linel — to be in the hands of, under the power, in subjection to
    ունել ընդ ձեռամբunel ənd jeṙamb — to have ready at hand
    ընդ ձեռամբ առնել, նուաճել, արկանել ընդ ձեռամբənd jeṙamb aṙnel, nuačel, arkanel ənd jeṙamb — to bring under one's power, to subdue, to subjugate
    կալ ընդ ձեռամբ ուրուքkal ənd jeṙamb urukʿ — to put oneself under the protection of; to submit, to yield; to be submissive
    ընդ ձեռամբ անկանիլ, գալ ի ձեռս, ի ձեռս անկանելənd jeṙamb ankanil, gal i jeṙs, i jeṙs ankanel — to fall into the hands of, to be taken or seized, to get caught
    ի ձեռս բերելi jeṙs berel — to obtain, to procure, to entrap, to catch
    անկանել ի ձեռս ուրուքankanel i jeṙs urukʿ — to fall into the power of
    ձեռն օգնականութեան գտանելjeṙn ōgnakanutʿean gtanel — to find a helping hand, to be sustained by, favoured with
    զձեռանէ առնուլ, ունել, ձգելzjeṙanē aṙnul, unel, jgel — to take or lead by the hand
    ձեռամբ առնելjeṙamb aṙnel — to indicate, to point to with the band
    զձեռամբ լինելzjeṙamb linel — to be able, sufficient, capable
    զձեռօք ածելzjeṙōkʿ acel — to seize, to grasp; to arrest
    ի ձեռն առնուլi jeṙn aṙnul — to obtain, to acquire; to reacquire; to undertake, to begin
    տարածել զձեռս իւր առ ոքtaracel zjeṙs iwr aṙ okʿ — to open one's arms to
    ճողոպրիլ ի ներքուստ ձեռին ուրուքčołopril i nerkʿust jeṙin urukʿ — to escape from the hands or power of
    ձեռն մխելjeṙn mxel — to meddle, to interfere; to set a hand to, to undertake
    ձեռն մխել յոքjeṙn mxel yokʿ — to raise the hand against, to lay violent hands on, to ill-reat; to put to death
    ի բաց կալ, ապստամբել ի ձեռանէ ուրուքi bacʿ kal, apstambel i jeṙanē urukʿ — to rebel, to throw off the yoke, to save or rescue from the hands of
    ձեռն/ձեռս ի գլուխ ելանել, դառնալjeṙn/jeṙs i glux elanel, daṙnal — to be confounded by shame or grief, to be greatly abashed, or cast down
    ձեռն զձեռամբ փոփոխելով քարշել զչուաննjeṙn zjeṙamb pʿopʿoxelov kʿaršel zčʿuann — to draw a cord, to tighten a rope hand over hand
    ձեռն արկանել զգանձիւնjeṙn arkanel zganjiwn — to try to rob the treasure
    լուանալ զձեռսluanal zjeṙs — (figuratively) to wash one's hands of, to clear oneself from
    ձեռն ունելjeṙn unel — to be fortunate, to have a lucky hand
    ձեռին կատակ՝ գռեհկաց կատակjeṙin katak, gṙehkacʿ katak — rough play is bear's play, joking with hands are jokes of blackguards

Declension[edit]

Usage notes[edit]

The word has many combining forms, including ձեռն- (jeṙn-), ձեռնա- (jeṙna-), ձեռա- (jeṙa-), ձեռ- (jeṙ-), ձերբ- (jerb-).

Derived terms[edit]

Descendants[edit]

References[edit]

  • ձեռն in Mathias Bedrossian (1879), New Dictionary Armenian–English, Venice: S. Lazarus Armenian Academy
  • ձեռն in Gabriēl Awetikʿean, Xačʿatur Siwrmēlean, Mkrtičʿ Awgerean (1836–37), Nor baṙgirkʿ haykazean lezui [New Dictionary of the Armenian Language], in 2 vols, Venice: S. Lazarus Armenian Academy
  • ձեռն in Hračʿeay Ačaṙean (1971–79), Hayerēn armatakan baṙaran [Dictionary of Armenian Root Words], in 4 vols (second edition), Yerevan: Yerevan State University
  • Hrach Martirosyan (2010), Etymological Dictionary of the Armenian Inherited Lexicon, Leiden, Boston: Brill Academic Publishers, ISBN 9789004173378, page 431