Jump to content

źwierzę

From Wiktionary, the free dictionary
See also: zwierze and zwierzę

Old Polish

[edit]

Alternative forms

[edit]

Etymology

[edit]
Etymology tree
Proto-Indo-European *ǵʰwer-der.
Proto-Balto-Slavic *źwēˀrís
Proto-Slavic *zvěrь
Proto-Slavic *-ę
Proto-Slavic *zvě̄rę̀
Old Polish źwierzę

    Inherited from Proto-Slavic *zvě̄rę̀. First attested in the second half of the 14th century. By surface analysis, źwierz +‎ -ę.

    Pronunciation

    [edit]
    • IPA(key): (10th–15th CE) /ʑvʲɛ(ː)r̝æ̃/
    • IPA(key): (15th CE) /ʑvʲɛr̝æ̃/, /ʑvʲer̝æ̃/

    Noun

    [edit]

    źwierzę n (related adjective źwierzęcy)

    1. (attested in Lesser Poland) creature (living being)
      • 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎scan transliteration, transcription, numbers 67, 11, Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament]:
        Zwerzøta (animalia) twoia przebiwacz bødø w ney (sc. w dziedzinie twej)
        [Źwierzęta (animalia) twoja przebywać będą w niej (sc. w dziedzinie twej)]
    2. (sometimes collective, attested in Lesser Poland, Southern Borderlands) animal (something alive that isn't a person or plant, etc.)
      źwierzęta na ziemi/ziemska ― beasts of the Earth
      źwierzęta lasa/lasow/leśna; leśnia źwirzęta ― woodland animals
      źwierzęta polna ― field animals
      wolna źwierzęta ― free animals
      złe źwierzę ― angry animal
      źwierzęta zła ― angry animals
      żarłoczna źwierzęta ― predatory animals
      • 1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎transliteration, transcription, 8, 17:
        Wszitky zwyerzøta (cuncta animantia), gez to sø s tobø,... wywyecz s sobø
        [Wszytki źwierzęta (cuncta animantia), jeż to są z tobą,... wywiedź z sobą]
      • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎[1], page 182:
        *Nalyezonly v ktorem grzesche, odpądzyly od szyebye, aby yako zvyerza (more pecorum) na pvsczy korzenym byl zyw
        [Nalezionli w ktorem grzesze, odpędzili od siebie, aby jako źwierzę (more pecorum) na puszczy korzenim był żyw]
      • 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎scan transliteration, transcription, number 49,11, Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament]:
        Bo moia sø wszistka zwerzøta lassow (omnes ferae silvarum)
        [Bo moja są wszystka źwierzęta lasow (omnes ferae silvarum)]
      • 1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎transliteration, transcription, 11, 5:
        Bo nye tilko lyvdze sluszø gemv przez cyø, ale y zwyerzøta polna (bestiae agri) poddani sø gemv
        [Bo nie tylko ludzie służą jemu przez cię, ale i źwierzęta polna (bestiae agri) poddany są jemu]
      • Middle of the 15th century, Józef Reczek, Zbigniew Wojas, Felicja Wysocka, Mariusz Leńczuk, Elżbieta Belcarzowa, editors, Glosy i drobne zabytki języka polskiego pominięte przez wydawcę w RXXIII 268-319. Uzupełnienie materiału z trzech rękopisów na podstawie nieopublikowanych odczytań z rękopisów wyrazów polskich wraz z kontekstami, Lviv, page 279:
        Texente aranea retiaculum artis sue musca volitans coram ponita dixit: Vt quid concludis fallaci rethi semitas liberioris nature, gl. liberalium animalium wolnym szwyerzątom?
        [Texente aranea retiaculum artis sue musca volitans coram ponita dixit: Vt quid concludis fallaci rethi semitas liberioris nature, gl. liberalium animalium wolnym źwierzętom?]
      • 1882 [End of the 15th century], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts‎[2], page 287:
        Zle zwyerzą (auferam malas bestias Lev 26, 6) y myecz nye przeydze waszey granycze
        [Złe źwierzę (auferam malas bestias Lev 26, 6) i miecz nie przejdzie waszej granice]
      • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎[3], page 140:
        Snadzyes navykl navką czarnoxyąska y chytrosczyą, przeto szye tym nyerozvmnem[y] a zarlocznem zvyarzatam (brutis et ferocibus... feris) przylączasz
        [Snadzieś nawykł nauką czarnoksięską i chytrością, przeto sie tym nierozumnem[y] a żarłocznem źwierzętam (brutis et ferocibus... feris) przyłączasz]
      • 1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎transliteration, transcription, 1, 25:
        Vczynyl bog szwyerzøta szemska (bestias terrae)
        [Uczynił Bog źwierzęta ziemska (bestias terrae)]
      1. (attested in Lesser Poland) mammal
      2. (attested in Masovia) wild animal
        • 1950 [1436], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 473, Warsaw:
          Jacom ya v Anninich lowczow nye wząl zwerzancza samotrzecz silø
          [Jakom ja u Anninych łowcow nie wziął źwierzęcia samotrzeć siłą]
      3. (attested in Lesser Poland) pet (domestic animal kept in the house)
        źwierzęta domowa ― house pet
    3. (derogatory) animal (person acting wildly)
      • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎[5], page 733:
        A thu szye yemv (sc. Krystusowi) począly nasmyevacz dopyro rzekącz: O sprostne, vczyekl[y]e zvyerze, mnymalesz, aby ty byl lepsy y mądrschy naszych byskupov?
        [A tu sie jemu (sc. Krystusowi) poczęli naśmiewać dopiro rzekąc: O sprostne, uciekłe źwierzę, mnimałeś, aby ty był lepszy i mędrszy naszych biskupow?]
    4. (attested in Masovia) game meat (meat of hunted animals that is typically for food)
    5. (attested in Silesia) The meaning of this term is uncertain.
      • 1956 [Middle of the 15th century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku‎[6], Silesia, page 231v:
        Szwerzø animal
        [Źwierzę animal]

    Derived terms

    [edit]
    nouns
    [edit]
    nouns

    Descendants

    [edit]
    • Polish: zwierzę
    • Silesian: zwiyrzã

    References

    [edit]
    • Boryś, Wiesław (2005), “zwierz”, in Słownik etymologiczny języka polskiego (in Polish), Kraków: Wydawnictwo Literackie, →ISBN
    • Mańczak, Witold (2017), “zwierz”, in Polski słownik etymologiczny (in Polish), Kraków: Polska Akademia Umiejętności, →ISBN
    • B. Sieradzka-Baziur, Ewa Deptuchowa, Joanna Duska, Mariusz Frodyma, Beata Hejmo, Dorota Janeczko, Katarzyna Jasińska, Krystyna Kajtoch, Joanna Kozioł, Marian Kucała, Dorota Mika, Gabriela Niemiec, Urszula Poprawska, Elżbieta Supranowicz, Ludwika Szelachowska-Winiarzowa, Zofia Wanicowa, Piotr Szpor, Bartłomiej Borek, editors (2011–2015), “źwierzę”, in Słownik pojęciowy języka staropolskiego [Conceptual Dictionary of Old Polish] (in Polish), Kraków: IJP PAN, →ISBN
    Retrieved from "https://en.wiktionary.org/w/index.php?title=źwierzę&oldid=89485860"