prawy

Old Polish

Alternative forms

• praw

Etymology

Etymology tree

Proto-Indo-European *per-

Proto-Balto-Slavic *prṓˀwas

Proto-Slavic *pràvъ

Old Polish prawy

Inherited from Proto-Slavic *pràvъ. First attested in 1304.

Pronunciation

• IPA^(key): (10^th–15^th CE) /praviː/
• IPA^(key): (15^th CE) /pravi/

Adjective

prawy (derived adverb prawie)

1. (attested in Greater Poland, Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca, Masovia) real; right (true, real, not apparent, not deceived)
   • 1881-1882 [1304], Max Perlbach, editor, Pommerellisches Urkundenbuch‎^[1], page 552:

     Universis Christi fidelibus, ad quos presens scriptum pervenerit, Venzeke prawi curriwi sin de Solkowe, felicitatem in domino sempiternam

     [Universis Christi fidelibus, ad quos presens scriptum pervenerit, Więcek prawy kur[ri]wi(or: krwi) syn de Sul[ech]owo, felicitatem in domino sempiternam]

   • 1888 [1391], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV‎^[2], Greater Poland, page 64:

     Iaco Bronek gest prawy zlodze[j] i llicze na nem zastano

     [Jako Bronek jest prawy złodzie[j] i licze na niem zastano]

   • 1959 [1393], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 132, Poznań:

     Jaco Jan gest nasz prawi *brad, naszego cleynota y naszego sczita

     [Jako Jan jest nasz prawy brat naszego klejnota i naszego szczyta]

   • 1910-2024 [1397], Rocznik Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie‎^[3], volume VI, page 23:

     Yze Janus y[e]st prawa Laska y gie brath, y gych crew

     [Iże Januz j[e]st prawa Laska i je brat, i jich krew]

   • 1887, 1889 [1398], Józef Lekszycki, editor, Die ältesten großpolnischen Grodbücher, volume II, number 1085, Pyzdry; Gniezno; Kościan:

     Jaco Jaszek gest nasz brath y nasz clenothnik, y nasza prawa cry

     [Jako Jasiek jest nasz brat i nasz klenotnik, i nasza prawa kry]

   • 1967 [1399], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 125, Kościan:

     Jako Symon yest gych *brad y s gich prawego sczyty

     [Jako Szymon jest brat i z jich prawego szczyty]

   • 1399, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume III, number 1:

     Miluy boga s prawa warø

     [Miluj Boga z prawą wiarą]

   • 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎^{scan transliteration, transcription}, number Ath 28, Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament]:

     Gest przeto wara prawa bychom werzely yznaly ysz pan nasz gezus krystus bozy syn bog yczlowek gest

     [Jest przeto wiara prawa, bychom wierzeli i znali, iż Pan nasz Jezuskrystus boży Syn, Bog i człowiek jest.]

   • Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie‎^{transliteration, transcription}, Krakow, page gl. 101b:

     Sic Helena certificata fuit de ligno domini, quia vera, praue, fuit crux Christi

     [Sic Helena certificata fuit de ligno domini, quia vera, prawe, fuit crux Christi]

   • 1959 [1405], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 775, Poznań:

     Czsosmi poznali, tosmi poznali prawø prawda y tosmi zyednali

     [Csosmy poznali, tosmy poznali prawą prawdę i tosmy zjednali]

   • 1897 [1405], Teki Adolfa Pawińskiego‎^[4], volume IV, number 2550, Łęczyca Land:

     Iako czso yest Stanøtko viznal contra Petrassium, tho yest viznal po prawey prawdze y podlug prawa

     [Jako cso jest Staniątko wyznał contra Petrassium, to jest wyznał po prawej prawdzie i podług prawa]

   • 1967 [1413], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 479, Kościan:

     Pan Janusz yest prawy slachczicz

     [Pan Janusz jest prawy ślachcic]

   • 1959 [1418], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1019, Poznań:

     Iako s nym schedzely na schądze ysz czo wysnal Micolay schekirka to wisnal po prawe prawdze

     [Jako nim siedzieli na sądzie iż co wyznał Mikołaj siekirką to wyznał po prawe prawdzie]

   • 1420, Rękopiśmienne luźne ekscerpty z ksiąg sądowych grodzkich i ziemskich, volume Ia, Krakow, Biecz, and Czchów, pages 224, 7:

     XXX marcas ueri debiti vlg. pravich gistich *pinidzi

     XXX marcas ueri debiti vlg. prawych jistych pi[e]ni[ę]dzy

   • 1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume III, page 53:

     S nadzeyø zbawenya y zdrowya swego tobye *dawayo sluszbø swogø wecznemu bogu szywemu y prawemu

     [Z nadzieją zbawienia i zdrowia swego tobie dawaję służbę swoją wiecznemu Bogu swemu i prawemu]

   • 1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume V, Kraków, page 53:

     S nadzeyø zbawenya y zdrowya swego tobye *dawayo sluszbø swogø wecznemu bogu szywemu y prawemu

     [Z nadzieją zbawienia i zdrowia swego tobie dawaję służbę swoją wiecznemu Bogu swemu i prawemu]

   • 1424, Kanon mszy św., Canon missae., volume XII, Krakow, page 53:

     S nadzeyø zbawenya y zdrowya swego tobye *dawayo sluszbø swogø wecznemu bogu szywemu y prawemu

     [Z nadzieją zbawienia i zdrowia swego tobie dawaję służbę swoją wiecznemu Bogu swemu i prawemu]

   • 1960 [1428], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 910, Pyzdry:

     Yako tha kobila, o ktorø szalowal pan Milay na pana Mycolaya, tha […] iest pana Mycolayewa, s yego stada y yego prawe vchowanye

     [Jako ta kobyła, o ktorą żałował pan Miłaj na pana Mikołaja, ta […] jest pana Mikołajewa, s jego stada i jego prawe uchowanie]

   • 1885-2024 [c. 1428], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne‎^[5], volume I, Międzyrzec, Warsaw, page 490:

     Prawego veridice

     [Prawego veridice]

   • 1915 [1447], Stanisław Kozierowski, editor, Nieznane zapiski heraldyczne‎^[6], volume II, number 10, Greater Poland:

     Yan yest Yanow sin czistego loza a Dolywczik prawi

     [Jan jest Janow syn czystego łoża a Doliwczyk prawy]

   • 1901 [XV p. pr.], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume II, page 312:

     Przeczyvane prawe prawdy inpugnacio agnite veritatis

     [Przeciwianie prawej prawdy inpugnacio agnite veritatis]

   • 1912-1930 [XV p. pr.], Monumenta Iuris cura praepositorum Chartophylacio Maximo Varsoviensi, volume V, page 128:

     Parauit aque emissorium [in] vero flumine vlg. na prawym starim strumenw

     [Parauit aque emissorium [in] vero flumine vlg. na prawym starym strumieniu]

   • 1874-1891 [XV p. pr.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności‎^{[7], [8], [9]}, volume XIX, Przeworsk, page 42:

     Tys prawey czystoty korzen

     [Tyś prawej czystoty korzeń]

   • 1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności‎^{[10], [11], [12]}, volume XXII, page 234:

     Kye bi bilo prawe blogo, a kaco k nyemu przicz, raczil Xpus tuta wislowicz

     [Kie by było prawe błogo, a kako k niemu przyć, raczył Xpus tuta wysłowić]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[13], page 94:

     Modlczye szye pravemv bogv

     [Modlcie się prawemu Bogu]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[14], page 260:

     Dayamly svyadecztwo sam od ssyebye, svyadecztwo moye nye yest prawe

     [Dajam-li świadectwo sam od siebie, świadectwo moje nie jest prawe]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[15], page 607:

     Kyedy szye modlymy, myszymy myecz posnanye pravey vyary

     [Kiedy się modlimy, myśmy mieć poznanie prawej wiary]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[16], page 714:

     Vyemy, […] yze yest pravy czarovnyk

     [Wiemy, […] iże jest prawy czarownik]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[17], page 750:

     Pravą zasrosczyą chczyely gy umorzycz

     [Prawą zazrością chcieli ji umorzyć]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[18], page 755:

     My yestezsmy pravy pogany a slugy balvanskye

     [My jesteśmy prawi pogani a sługi bałwańskie]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[19], page 768:

     Tedy byla ych prava Vyelykanocz

     [Tedy była ich prawa Wielikanoc]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[20], page 813:

     Ony s pravey zlosczy vczynyly

     [Oni z prawej złości uczynili]

   • 1885-2024 [c. 1450], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne‎^[21], volume IV, page 569:

     Diligenter s prawan zandzan

     [Diligenter s prawą żądzą]

   • 1853 [1451], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, volume 4, Błonie, Płock, page 104:

     Wszakosz by ne bylo we mne prawe skrythe bostwo, nye mogloby bycz przesz mogø szmercz grzesznych wykupyene

     [Wszakoż by nie było we mnie prawe skryte bostwo, nie mogłoby być przez moję śmierć grzesznych wykupienie]

   • 1930 [c. 1455], “Jer”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 14, 13:

     Irzeklem a a a Panye bosze prorokowye mowyø gym nyevzrziczye myecza aglod nyebødze wwas ale pokoy prawi da wam wtemto myescy

     [I rzekłem: A a a, Panie Boże, prorokowie mowią jim: Nie uźrzycie miecza a głod nie będzie w was, ale pokoj prawy da wam w tem to mieście.]

   • 1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 8, 28:

     Yrzekly knyey Ozias akaplany Wszitka slowa iazesz mowyla prawa sø any e wtwich rzeczach nygenego pochibyenya

     [I rzekli k niej Ozyjasz a kapłani: „Wszytka słowa, jażeś mowiła, prawa są a nie w twych rzeczach nijenego pochybienia]

   • 1937 [1456], Adam Wolff, editor, Mazowieckie zapiski herbowe z XV i XVI wieku‎^[22], Masovia, page 30:

     Inter Polukozami […] ab una et Osthoyami prawimi et genoloyam ipsorum partibus ab altera

     [Inter Polukozami […] ab una et Ostojami prawymi et genoloyam ipsorum partibus ab altera]

   • 1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią]‎^[23], Mierzeniec, Płock, line 292:

     Roszdzelą gy szwoyv mylą, a ostavya gy pravym vylv

     [Rozdzielę ji z swoją miłą A ostawię ji prawym wiłą]

   • 1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią]‎^[24], Mierzeniec, Płock, line 424:

     Szvyeczszczy mv szya naszmyevaly zapravego gy vyla myel

     [Świecszczy mu się naśmiewali, Za prawego ji wiłę mieli.]

   • 1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 121:

     Nardi pistici s prawego narda, czystego, bez przymyesana

     [Nardi pistici z prawego narda, czystego, bez przymieszania]

   • c. 1483, Satyra na leniwych chłopów‎^{transliteration, transcription}, line 25:

     Mnymacz kasdy czlowyek prawye By byl prosthak napostawye

     [Mnima-ć każ dy człowiek prawie, By był prostak na postawie]

   • 1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej‎^[25], Modlitewnik Nawojki, page 78:

     Moya vyara […] vyerzy […] , yzesz thy w byalosczy chlyeba thego prawy bog

     [Moja wiara […] wierzy […] , iżeś ty w białości chleba tego prawy Bog]

   • 1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej‎^[26], Modlitewnik Nawojki, page 103:

     Yenzesz szam szyebye offyarowal […] yedną vyerną y prawa ofyara na oltarzv szwyatego krzyza

     [Jenżeś sam siebie ofiarował […] jednę wierną i prawą ofiarę na ołtarzu świętego krzyża]

   • 1911 [XV p. post.], Ludwik Bernacki, editor, Karta z "Rozmyślania o życiu Pana Jezusa", page 475:

     Ten yest prawy szyn bozy

     [Ten jest prawy syn boży]

   • 1874-1891 [XV p. post.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności‎^{[27], [28], [29]}, volume XIII, page XXIV:

     Poprosmy swyatego ducha, bychom byly prawey wyary

     [Poprosmy Świętego Ducha, bychom byli prawej wiary]

   • 1908 [c. 1500], Sprawozdania z Posiedzeń Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, volume V, page 18:

     Jesu, rosdawcza doboroczy, gensze gyesz studnya milosczy, day my dar navky prawey

     [Jesu, rozdawca dobroci, jenże jeś studnia miłości, daj mi dar nauki prawej]

2. (attested in Lesser Poland, Silesia, Masovia, Sieradz-Łęczyca, Greater Poland, sometimes nominalized) right (consistent with moral principles, just, honest, noble, sincere)
   • 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎^{scan transliteration, transcription}, numbers 1, 6, Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament]:

     Przto newztaiø nemilosciwy wsødze any grzeszniczy wradze prawich

     [Prz[e]to nie wstają niemiłościwi w sądzie ani grzesznicy w radzie prawych]

   • 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎^{scan transliteration, transcription}, numbers 2, 12, Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament]:

     Prziymice pokaznene bo snadz rozgnewa se gospodzin isginecze sdrogi prawey

     [Przyjmicie pokaźnienie, bo snadź rozgniewa sie Gospodzin, i z giniecie z drogi prawej]

   • 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎^{scan transliteration, transcription}, numbers 5, 14, Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament]:

     Islawicz se bødø wszistczy gisz miluiø ymø twoie bo ti poszegnasz prawemu

     [I sławić sie będą [w tobie] wszystcy, jiż miłują imię twoje, bo ty pożegnasz prawemu]

   • 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎^{scan transliteration, transcription}, numbers 7, 11, Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament]:

     Prawa pomocz moia odboga iensze zbawone czini ymaiøcze prawa sercza

     [Prawa pomoc moja od Boga, jenże zbawione czyni imające prawa sierca]

   • 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎^{scan transliteration, transcription}, numbers 7, 12, Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament]:

     Bog sødza prawi moczny ysmerny ayza se bødze gnewacz powszitky dny

     [Bog sędzia prawy, mocny i śmierny; a iza sie będzie gniewać po wszytki dni?]

   • 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎^{scan transliteration, transcription}, numbers 10, 2, Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament]:

     Bo owa grzesznicy naczøgnoli sø løcziszcze swoie nagotowali sø strzali swoie wtule iszbichø strzelali weczmach ymaiøcze prawa sercza

     [Bo owa grzesznicy naciągnęli są łęczyszcze swoje, nagotowali są strzały swoje w tule, iżbychą strzelali we ćmach imające prawa sierca.]

   • 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎^{scan transliteration, transcription}, numbers 10, 3, Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament]:

     Bo czso ies sconal zkazily sø ale prawi czso vczinil

     [Bo, cso jeś skonał, skazili są; ale prawy cso uczynił?]

   • 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎^{scan transliteration, transcription}, numbers 10, 6, Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament]:

     Gospodzin pita prawego ynemilosciwego iensze wem miluie lichotø nenawydzy swoiey dusze

     [Gospodzin pyta prawego i niemiłościwego, jenże wiem miłuje lichotę, nienawidzi swojej dusze.]

   • 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎^{scan transliteration, transcription}, numbers 13, 10, Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament]:

     Bo gospodzin wpocolenu prawem iest radø vbogego zkazil ies bo gospodzin nadzeia iego iest

     [Bo Gospodzin w pokoleniu prawem jest; radę ubogiego skaził jeś, bo Gospodzin nadzieja jego jest.]

   • 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎^{scan transliteration, transcription}, numbers 24, 22, Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament]:

     Newinowacy yprawi przistali sø mne bo iesm [i] cirzpal czebe

     [Niewinowaci i prawi przystali są mnie, bo jeśm cirzpiał ciebie]

   • 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎^{scan transliteration, transcription}, numbers 31, 14, Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament]:

     Weselcze se wgospodne yraduycze se prawi yslawicze se wszistczi prawego sercza

     [Wiesielcie sie w Gospodnie i radujcie sie, prawi, i sławicie sie, wszystcy prawego sierca!]

   • 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎^{scan transliteration, transcription}, numbers 32, 1, Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament]:

     Weselcze se prawi wgospodne prawim slusza pofala

     [Wiesielcie sie, prawi, w Gospodnie! Prawym słusza pofała.]

   • 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎^{scan transliteration, transcription}, numbers 32, 4, Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament]:

     Bo prawe iest slowo gospodnowo ywszitka dzala iego wwerze

     [bo prawe jest słowo gospodnowo i wszytka działa jego w wierze.]

   • 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎^{scan transliteration, transcription}, numbers 33, 15, Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament]:

     Oczi gospodnowi naprawe avszi iego kuprosbe gich

     [Oczy gospodnowy na prawe a uszy jego ku prośbie jich]

   • 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎^{scan transliteration, transcription}, numbers 36, 12, Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament]:

     Chowacz bødze grzeszni prawego yskrszitacz bødze nan zøbi swimi

     [Chować będzie grzeszny prawego i skrżytać będzie nań zęby swym.]

   • 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎^{scan transliteration, transcription}, numbers 36, 15, Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament]:

     Abichø zdradzili vbogego yneymaiøczego by chø vmøczili ymaiøcze prawa sercza

     [abychą zdradzili ubogiego i nieimającego, bychą umęczyli imające prawa sierca.]

   • 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎^{scan transliteration, transcription}, numbers 68, 33, Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament]:

     Sgladzeni bødzcze sksøk sziwich asprawimi nebødzcze pysani

     [Z gładzeni bądźcie z ksiąg żywych a z prawymi nie bądźcie pisani.]

   • 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎^{scan transliteration, transcription}, numbers 111, 4, Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament]:

     Weszla gest weczmach swatloscz prawym serczem mylosczywy ymyloserdny yprawy

     [Wez szła jest we ćmach światłość prawym siercem, miłościwy i miłosierdny, i prawy.]

   • Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie‎^{transliteration, transcription}, Krakow, page gl. 52a:

     Domine, ut iustificeris, yszbi bil prawy, in sermonibus tuis

     [Domine, ut iustificeris, iżby był prawy, in sermonibus tuis]

   • 1874-1891 [XV in.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności‎^{[30], [31], [32]}, volume XIX, page 96:

     Criste, thysz szyn s prawey dzewky czysthey

     [Kryste, tyś syn z prawej dziewki czystej]

   • 1873, Zygmunt Gloger, editor, Ułamek starożytnego kazania o małżeństwie‎^[33]:

     Kto szdraadzil Adaama nyewynnego a Daauida swøtego...? Zaprawda nykt, yedno nyeewiasta. Prawa dobra zensczynaa, ta iest sklaad wszego dobregoo

     ["Kto zdradził Adama niewinnego a Dawida świętego...? Zaprawdę nikt, jedno niewiasta. Prawa dobra żeńszczyna, ta jest skład wszego dobrego]

   • c. 1415, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 2:

     Iacosm co czøsto sgrzessil, tego mi dzissa zal ot mego prauego sercza y tego sse kaiø

     [Jakośm co często zgrzeszył, tego mi dzisia żal ot mego prawego sierca i tego sie kaję]

   • c. 1431, Kanon mszy św., Canon missae., volume XII, Krakow, page 223:

     Yesz czalo vssty przyyøliszmy, panye, prawø duszø, pura mente, przymymy

     [Jeż ciało usty przyjęlismy, Panie, prawą duszą, pura mente, przymimy]

   • 1956 [XV med.], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku‎^[34], Silesia, page 49r:

     Docuit nos […] per sanas, praue, doctrinas

     [Docuit nos […] per sanas, prawe, doctrinas]

   • 1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 86:

     Paklibi smyalosczyąn zlosczywąn prawego w domu albo procza domu nagabal tedi ten czo nagaba czczy I gymyenya ma bycz zbawyon A ossobnye se schiyan varowaczsyąn musy

     [Pakliby śmiałością złościwą prawego w domu albo procza domu nagabał, tedy ten, co nagaba, czci i jimienia ma być zbawion, a osobnie se szyją warować się musi]

   • 1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 24, 22:

     prawi sød bødze myedzi wami lyecz myesczanin lyecz przichodzen sgrzeszilibi bocz ya iestem pan bog wasz

     [Prawy sąd *będzie miedzy wami, lecz mieszczanin, lecz przychodzień z grzeszyłl iby, boć ja jestem Pan Bog wasz”.]

   • 1930 [c. 1455], “Jud”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 21, 24:

     Asinowye israhelsci wrocyly syø kaszdi wswem pokolenyv ywswey czelyadzi doswich przebitkow Wtich dnyoch nyebilo krolya wisrahelu ale geden iako drugy czso syø gemu prawego wydzalo to czinyl Poczinaiø syø ksyøgy Ruth Moabyczskey

     [A synowie israhelszczy wrocili się każdy w swem pokoleniu i w swej czeladzi do swych przebytkow. W tych dnioch nie było krola w Israhelu, ale jeden jako drugi, cso się jemu prawego widziało, to czynił. Poczynają się księgi Rut moabicskiej.]

   • 1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 9, 13:

     Anagorø Synay sstøpylesz znyeba amovylesz snymy adalesz gym sødi prave azakon prawdi yduchowne obiczage yprzikazanya dobra

     [A na gorę Synaj z stąpiłeś, a mowiłeś s nimi z nieba, a dałeś jim sądy prawe a zakon prawdy i duchowne obyczaje, i przykazania dobra]

   • 1901 [1471], Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie, volume V, page 60:

     Prawy purus

     [Prawy purus]

   • 1887 [1482-1483], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski‎^[35], Krakow, Brodnia, page 43b:

     Boze, od ktorego swiate ządze y prawe radi, y sprawiedlywe szą vczinki, raczi dacz slugam twogim […] pokoy!

     [Boże, ot ktorego święte żądze i prawe rady, i sprawiedliwe się uczynki, raczy dać sługam twoim […] pokoj!]

   • 1875 [End of the 15th century], Stanisław Motty, editor, Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej‎^[36], Modlitewnik Nawojki, page 81:

     Day my, myly panye, prawa droga!

     [Daj mi, miły Panie, prawą drogę!]

   • 1968 [XV p. post.], Roman Laskowski, Józef Reczek, editors, Glosy polskie rękopisu Sermones de tempore et de sanctis nr. XV 32 Biblioteki OO. Dominikanów w Krakowie z drugiej połowy XV wieku‎^[37], Sandomierz: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, page 45:

     Sed ut puri, prawy, homines timebant

     [Sed ut puri, prawy, homines timebant]

   • 1911 [XV p. post.], Ludwik Bernacki, editor, Karta z "Rozmyślania o życiu Pana Jezusa", page 475:

     Nyyedney wyny ty nye masz przyeczyw temu czlowyekowy, bo prawy yest a dobry

     [Nijednej winy ty nie masz przeciw temu człowiekowi, bo prawy jest a dobry]

   • 1911 [XV p. post.], Ludwik Bernacki, editor, Karta z "Rozmyślania o życiu Pana Jezusa", page 476:

     Nyewynny yesztem ya te krwye tego prawego czlowyeka, alye glosz wasz wolayączy wylewa tą krew nyewynną. Wy wyedzczye, toczusz wasz uczynek obyawyon bendze, yako y teraz yest

     [Niewinny jestem ja te krwie tego prawego człowieka, ale głos wasz wołający wylewa tę krew niewinną. Wy wiedzcie, toczusz wasz uczynek objawion będzie, jako i teraz jest]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[38], page 9:

     Począlasta oba boga […] chvalycz […] czekayacz obyetnycze bozey v pravey nadzyey

     [Poczęlaśta oba Boga […] chwalić […] czekając obietnice bożej w prawej nadziei]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[39], page 270:

     Ktory […] daye svoy descz na prave y nye na prave

     [Ktory […] daje swoj deszcz na prawe i nie na prawe]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[40], page 393:

     Ydzyczye y vy do mey vynnycze, a czo bądzye prauo, tho ya vam dam

     [Idzicie i wy do mej winnice, a co będzie prawo, to ja wam dam]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[41], page 585:

     Czemv sva okrutnoscz nad pravem czlovyekem chczemy vkazacz?

     [Czemu swą okrutność nad prawem człowiekiem chcemy ukazać?]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[42], page 762:

     By byl myal skruschenye a pravą spovyedz, bog by byl yemv then grzech odpusczyl

     [By był miał skruszenie a prawą spowiedź, Bog by był jemu ten grzech odpuścił]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[43], page 804:

     Przyvyedlysczye my tego czlovyeka pravego a movyczye, aby on byl przestąpcza zakona vaschego

     [Przywiedliście mi tego człowieka prawego a mowoicie, aby on był przestępcą zakona waszego]

   • 1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski‎^{scan transliteration, transcription}, numbers 92, 7, Greater Poland:

     Obrzødowe twogy prawy sø sze vczynyly barzo domu twemu slusza szwyøtoszcz boze wdlugoszcz dnyow

     [Obrzędowie twoji prawi są sie uczynili barzo, domu twemu słusza świątość, Boże, w długość dniow.]

   • 1882 [XV p. post.], Emil Kałużniacki, editor, Kleinere altpolnische Texte aus Handschriften des XV. und des Anfangs des XVI. Jahrhunderts‎^[44], page 286:

     Nyewynnego a prawego nye vmarzay!

     [Niewinnego a prawego nie umarzaj!]

   • 15th century, Spowiedź powszechna - Confessio generalis, number 6:

     Szpowyadam szya […] , czoy grzeszyl, yszem *panna boga […] nye czyl[szy] s prawego sz[e]rczą, sz prawey dwsze

     [Spowiadam się […] , co grzeszył, iżem Pana Boga […] nie czcił[si] z prawego sierca, z prawej dusze]

   • 1876-1929 [XV], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie‎^[45], volume XV, page 534:

     Sit […] confessio prava fidelis

     [Sit […] confessio prawa fidelis]

3. (attested in Lesser Poland, Pomerania, Kuyavia) right (proper, appropriate, as it should be)
   • 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎^{scan transliteration, transcription}, numbers 25, 12, Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament]:

     Noga wem moia sstala iest naprawem wczerekwach chwalicz czebe bødø gospodne

     [Noga wiem moja stała jest na prawem; w cerekwiach chwalić ciebie będę, Gospodnie]

   • 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎^{scan transliteration, transcription}, numbers 26, 17, Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament]:

     Zacon polosz mi gospodne nadrodze twey ynawedzi me nastdzø prawø przeneprzyaczele moie

     [Zakon położ mi, Gospodnie, na drodze twej i nawiedzi mie na stdzę prawą prze nieprzyjaciele moje]

   • 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎^{scan transliteration, transcription}, numbers 142, 12, Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament]:

     Dvch twoy dobry wodzycz mø bødze wszemø prawø przeymø twoge gospodne oszywysz mø wprawocze twogey

     [Duch twoj dobry wodzić mię będzie w ziemię prawą; prze imię twoje, Gospodnie, ożywisz mię w prawocie twojej.]

   • 1874-1891 [XV in.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności‎^{[46], [47], [48]}, volume XXIV, Grochów, West Pomeranian Voivodeship, Kcynia, page 69:

     Hec mirabilia fuerunt figuris congruis, podobnosczami prauimi, premonstrata

     [Hec mirabilia fuerunt figuris congruis, podobnościami prawymi, premonstrata]

   • 1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 25, 15:

     Wagy bødzesz myecz sprawyedlive yprawe amyara rowna bødze yprawa vczebye ybødzesz ziw nazemi dlvgy czasz ktorisz to pan bog twoy da tobye

     [Wagi będziesz mieć sprawiedliwe i prawe, a miara rowna będzie i prawa u ciebie i *będziesz żyw na ziemi długi czas, *ktoryż to Pan Bog twoj da tobie.]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[49], page 128:

     Takosch ye przypravyą podlug pravey myary

     [Takoż je przyprawią podług prawej miary]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[50], page 177:

     Badą krzyve drogy prave a przykre drogy rowne

     [Będą krzywe drogi prawe a przykre drogi rowne]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[51], page 280:

     A bądzyely oko tvoye prawe a proste, wschytko czyalo twe bądzye svyatle

     [A będzie-li oko twoje prawe a proste, wszytko ciało twe będzie światłe]

   • 1880-1894 [XV p. pr.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności‎^[52], volume I, page 307:

     Non est yia equa, prawa, domini

     [Non est yia equa, prawa, domini]

4. (attested in Greater Poland, Sieradz-Łęczyca, Masovia, Lesser Poland, law, relational) legal (related to the law)

   Synonym: prawny

   • 1959 [1389], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 243, Poznań:

     Czso Potrrek wold swadki przecziuo Weczenczeui, to ge *wold za prawo rzeczø

     [Czso Piotrek wiodł świadki przeciwo Wiecieńcewi, to je wiodł za prawą rzeczą]

   • 1888 [1394], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV‎^[53], Greater Poland, page 68:

     Csokoli na ti dzeci zaloual pan lowczy, tego gest macz szbila prawim szødem

     [Csokoli na ty dzieci żałował pan łowczy, tego jest mać zbyła prawym sądem]

   • 1959 [1397], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 223, Poznań:

     Jako Dobeslaf vstal praui rok na Benaka

     [Jako Dobiesław wstał prawy rok na Bieniaka]

   • 1856-1870 [1397], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki‎^[54], volume VIII, number 6109:

     Prawim przirodzenim Bogunow[i] przislu[sza] tha dzedzina

     [Prawym przyrodzenim Bogunow[i] przysłusza ta dziedzina]

   • 1897 [1397], Teki Adolfa Pawińskiego‎^[55], volume IV, number 368, Łęczyca Land:

     To sø iemu prauim dzalem dostalo, czso iest vozni oglødal

     [To się jemu prawym działem dostało, cso jest woźny oglądał]

   • 1981 [1397], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, t. V., B. Roty konińskie, s. 275-533, number 19, Konin:

     Yze Ianus y[e]st prawa Laska y[e]go brath, y gych crew

     [Iże Janusz jest prawa Laska jego brat, i jich krew]

   • 1888 [1398], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV‎^[56], Greater Poland, page 72:

     Pani Wirzchoua ne kupila nyienich pczol, ale szø prawe *dzedzine

     [Pani Wirzchowa nie kupiła nijenych pczoł, ale są prawe dziedzinne]

   • 1888 [1399], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV‎^[57], Greater Poland, page 75:

     Eze cso oth Michala przeorana graniczą, yest prawa graniczą

     [Eże co ot Michała przeorana granica jest, prawa granica]

   • 1967 [1400], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 153, Kościan:

     Jaco dze yadø, jadø prawø graniczø

     [Jako dzie jadą, jadą prawą granicą]

   • 1888 [1406], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV‎^[58], Greater Poland, page 83:

     Isz Wanek prawim prawem odbil Szwanthoslawa o mlin

     [Iż Waniek prawym prawem odbył Świętosława o młyn]

   • 1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 62:

     Ktho gyesth prawy opyekadlnyk, szlowye przyrodzony, then moze przyvmarle dzyeczynne gymyenye przedacz […] , ale byl-ly-by then opyekadlnyk nyeprzyrodzony k themu opyekadlnyczthw, ten nye moze dzyeczynnego gymyenya przedacz przesz przyszwolyenya przyrodzonych

     [Kto jest prawy opiekadlnik, słowie przyrodzony, ten może przyumarłe dziecinne jimienie przedać […] , ale byłliby ten opiekadlnik nieprzyrodzony k temu opiekadlnictwu, ten nie może dziecinnego jimienia przedać przez przyzwolenia przyrodzonych]

   • 1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 67:

     Acz on prawymy ortelmy szobye pyrwey dokonal, nyszly on kv praw przyszyagl

     [Ać on prawymi ortelmi sobie pirwej dokonał, niżli on ku praw przysiągł]

   • 1960 [1412], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 342, Pyzdry:

     Dano yest zemø za [r]zemø prawim *tarkem

     [Dano jest ziemię za ziemię prawym targiem]

   • 1967 [1415], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 535, Kościan:

     Jaco thy copcze […] szø s prawem szuty y s prawa wiszly

     [Jako ty kopce […] są z prawem suty i z prawa wyszły]

   • 1967 [1415], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 551, Kościan:

     Jako bil prawim dzelczø medzi Otthø […] et Gunczerzem, bratem yego

     [Jako był prawym dzielcą miedzy Ottą […] et Guncerzem, bratem jego]

   • 1895 [1423], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici‎^[59], volume VIIIa, page 162:

     Yze Nemerza […] trzydzesanth grzywen zyskal na Stachne […] y na gey dzeczoch, gesz s prawym mązem myala

     [Iże Niemierza […] trzydziesiąt grzywien zyskał na Stachnie […] i na jej dziecioch, jeż s prawym mężem miała]

   • 1960 [1424], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 753, Pyzdry:

     Czso gyest pan Pasek przedal konya […] , tho przedal prawem targem

     [Czso jest pan Pasek przedał konia […] , to przedał prawem targiem]

   • 1967 [1428], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 1354, Kościan:

     Jaco my pan Jandrzich prawego zasluzonego mytha winowat pyanthnascze grossy

     [Jako my pan Jandrzych prawego zasłużonego myta winowat piętnaście groszy]

   • 1967 [1432], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 1461, Kościan:

     Jako prawe graniczę wyemy myedzy *Cocalewem a myedzy Grano­wem

     [Jako prawe' granice wiemy miedzy Kokałewem a miedzy Granowem]

   • 1868 [1436], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego‎^[60], volume XII (quotation in Old Polish; overall work in Polish, Latin, and Old Polish), page 6:

     Iohannes […] suum terminum prorogavit racione iuste infirmitatis ad duas septimanas al. prawe

     [Iohannes […] suum terminum prorogavit racione iuste infirmitatis ad duas septimanas al. prawe]

   • 1908-1939 [1440-1448], Władysław Semkowicz, editor, Miesięcznik Heraldyczny‎^[61], volume II, Gniezno, page 36:

     Jako Nicolaus gest sye wrodzil od Boguslawa […] od szony od oddan[ej] prawey gego

     [Jako Nikolaus jest się urodził od Bogusława […] od żony od oddanej prawej jego]

   • 1959 [1442], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1606, Poznań:

     Jakossmy daly Slyepochowo dzedzina naschą ny pod yedną smową za Kobylye Polye […] prawą wyeczną zamyeną

     [Jakosmy dali Ślepuchowo dziedzinę naszę ni pod jedną smową za Kobyle Pole […] prawą wieczną zamieną]

   • 1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 105:

     I kyelekolikrocz nyektora wdowa po Smyrczy swego mąnza prawego ziwa ostanye Avyano yey namyenyone przes tego tho mąnza gdibil zyw I zapyssane na gymyenyu dzyedzicznem myalabi Any yenego plodu S thego tho mąnza nyeporodzylabi Tegdi na vynye na swem tako yako yest przerzeczono przes mąnza yey namye nyonem ma myecz doszycz Aostatek gymyenya dzyedzicz nego naprzirodzone thego tho mąnza vmarlego na ktore sprawa slusche ma spascz

     [Item lata i dnia przerzeczonych ustawilismy, że kiedykoli i kielekolikroć niektora wdowa po śmirci swego męża prawego żywa ostanie a wiano jej namienione przez tego to męża, gdy był żyw, i zapisane na jimieniu dziedzicznem miałaby, a nijenego płodu z tego to męża nie porodziłaby, tegdy na wi[e]nie na swem tako, jako jest przerzeczono, przez męża jej namienionem ma mieć dosyć, a ostatek jimienia dziedzicznego na przyrodzone tego to męża umarłego, na ktore z prawa słusze, ma spaść.]

   • 1868 [1455], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego‎^[62], volume XIV (quotation in Old Polish; overall work in Polish, Latin, and Old Polish), page 439:

     Positi sunt termini castri per iudicem antiąuarum causarum, prawe zdane, ad sabbatum proximum

     [Positi sunt termini castri per iudicem antiąuarum causarum, prawe zdanie, ad sabbatum proximum]

   • 1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 24, 8:

     Nakalszde soboti przemyenyoni bødø przedbogem przyøtti odsynow israelskich prawim prawem wyecznim

     [Na kalżde soboty przemieniony będą przed Bogiem przyjęty od synow israelskich prawym prawem wiecznym]

   • 1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 30, 1:

     Acz chcze yego gymyenya doszyąncz […] prawem prawym

     [Ać chce jego jimienia dosiąc […] prawem prawym]

   • 1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 32, 1:

     Yeden poczeszny czlowyek […] vmarl a szostawyl po szobye szwą prawą dzyewka y bratha rodzonego

     [Jeden poczesny człowiek […] umarł a zostawił po sobie swą prawą dziewkę i brata rodzonego]

   • 1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 64, 4:

     Gdy ten korczak mey zenye w prawem dzale szye dostal

     [Gdy ten korczak mej zenie w prawem dziale się dostał]

   • 1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 74, 1:

     Zastawyly komv […] gymyenye, ten ma tego gymyenya prawą obroną

     [Zastaw-li komu […] jimienie, ten ma tego jimienia prawą obronę]

   • 1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 86, 4:

     Gdy przydze dzen prawu wyłożonywylozony

     [Gdy przydzie dzień prawu prawy wyłożony]

   • 1923 [1498], Helena Polaczkówna, editor, Najstarsza księga sądowa wsi Trześniowa 1419-1609‎^[63], Trześniów, Podkarpackie Voivodeship, page 139:

     Fideiusores sunt prawi

     [Fideiusores sunt prawy]

   1. (attested in Lesser Poland, Greater Poland, law) legal (due by law, legally acquired, possessed)
      • 1895 [1395], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici‎^[64], volume I, page 241:

        Isz Stazek dal sw[y]ch prauich penandzi na zastauan a ne pospolnich Jaschne

        [Iż Staszek dał sw[y]ch prawych pieniędzy na zastawę a nie pospolnych Jasznie]

      • 1856-1870 [1399], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki‎^[65], volume VIII, number 9217:

        Jaco wemi, ez yanl Nicolay *Andrzeowa czloweka w yego prawem lessye y wyanzil gi

        [Jako wiemy, eż jął Nikołaj Andrze[j]owa człowieka w jego prawem lesie i więził]

      • 1872 [XV in.], Konstanty Małkowski, editor, Przegląd najdawniejszych pomników języka polskiego‎^[66], page 117:

        *Eszbe *thø tho meli vecziiscze trzimacz hy przedacz, hy dacz yaco swe prave

        [*Eżby to to mieli wieczyście trzymać hi przedać, hi dać jako swe prawe]

      • 1856-1870 [1402], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki‎^[67], volume II, number 842:

        Ta dzelnycza dzedziny w Ledniczy bila naszego oczcza, yest prawa nasza i list dzalu oprawny bil na nø

        [Ta dzielnica dziedziny w Lednicy była naszego oćca, jest prawa nasza i list dzialu oprawny był na nią]

      • 1880-1894 [1405], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności‎^[68], volume III, Krakow, Czchów, page 196:

        Iako praue wioral zwe praue a ne wganal w Alzboczinu niwa

        [Jako prawie wyorał swe prawe a nie wganiał w Alżbiociną niwę]

      • 1967 [1406], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 308, Kościan:

        Jaco to swatczø, czso Dzerszek popelniki v lesze polapal, to ye polapal na swem pravem

        [Jako to świadczę, cso Dzierżek popielniki w lesie połapał, to je połapał na swem prawem]

      • 1965 [1407], “Roty polskie z ksiąg sądowych ziemskich pilzneńskich z XV wieku”, in Mieczysław Karaś, Zbigniew Perzanowski, editors, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego, Pilzno, page 273:

        Yaco wemi […] , yssz yest prawa Stankowa crowa[n]

        [Jako wiemy […] , iż jest prawa Stańkowa krowa]

      • 1959 [1408], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 642, Poznań:

        Jaco Przechna ma swe ossobne dzedziczstwo […] , yest geg prawe *dzidzistwo

        [Jako PRzechna ma swe osobne dziedzicwto […] , jest jej prawe dzidzistwo]

      • 1959 [1411], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 840, Poznań:

        Yako Sczepan stoyø sz Loczskym w prawe szedl na yego prawø dziedzinø, polamal mu sczepy y gruszky potrøszl

        [Jako Szczepan stoję z Łodzskim w prawie szedł na jego prawą dziedzinę, połamał mu szczepy i gruszki potr[z]ąsł]

      • 1967 [1413], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 486, Kościan:

        Jako tho budowane […] stoy na prawem crzemenewskem, a ne na Drobninskem

        [Jako to budowanie […] stoi na prawem Krzemieniewskim, a nie na Drobnińskiem]

      • 1967 [1416], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 574, Kościan:

        Tho zytho Kachna dala woszicz w swø nadzeyø […] , bo bylo yey prawe zitho

        [To żyto Kachna dała wozić w swą nadzieję […] , bo było jej prawe żyto]

      • 1967 [1418], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 664, Kościan:

        Yz Janow oczecz y matka […] polozily dwescze grziwen grossow tich dzatek prawe oczcziszny na Szowyny

        [Iż Janow ociec i matka […] położyli dwieście grzywien groszów tych dziatek prawe oćczyzny na Szowiny]

      • 1967 [1420], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 810, Kościan:

        Czso wsyøl sekyrø, tho wszyøl na prawem, na mem

        [Czso wziął siekirę, to wziął na prawem, na mem]

      • 1967 [1420], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 841, Kościan:

        Ty ssza jego prawe conye, a nye ginszego cvpcza

        [Ty się jego prawe konie, a nie jinszego kupca]

      • 1959 [1421], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1092, Poznań:

        Cszo nam pan Janus […] zayąl dobitek, to zayąl na prawey pastwe, ale ne na szathknonich lankach

        [Cso nam pan Janusz […] zajął dobytek, to zajął na prawej pastwie, ale nie na zatknionych łąkach]

      • 1959 [1424], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 1177, Poznań:

        Yako Sandzywoy […] ne wedzal gdze, byl Yadąm do sszesczy nedzęl y gest yego prawy czlowek

        [Jako Sandziwoj […] nie wiedział gdzie, był Jadam do sześci niedziel i jest jego prawy człowiek]

      • 1967 [1426], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 1169, Kościan:

        Jaco czssom wssąl pomek kmeczv s Szoldr, tom wząl na lancze, na mem na prauem, na lowyskv

        [Jako csom wziął pomek kmieciu s Szołdr, tom wziął na łące, na mem, na prawem, na łowisku]

      • 1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie‎^[69], volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 491:

        Prawym pra­wem iure hereditario

        [Prawym pra­wem iure hereditario]

5. (attested in Greater Poland, Sieradz-Łęczyca, Lesser Poland, Masovia, law) right (innocent, cleared of charges, justified, freed from accusation, complaint, acquitted)
   • 1959 [1391], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 126, Poznań:

     Isz szø Jakusz zalubil Szøgnewowi praf vczinicz o schano, czszo szgorszalo

     [Iż się Jakusz zalubił Sięgniewowi praw uczynić o siano, czso zgorzało]

   • 1897 [1391], Teki Adolfa Pawińskiego‎^[70], volume IV, number 4030, Łęczyca Land:

     Sicut interfui, quum Martinus factus est, praw uczinon, iustus, quid Derzsko pro contumacia ipsum egit

     [Sicut interfui, quum Martinus factus est, praw uczynion, iustus, quid Derzsko pro contumacia ipsum egit]

   • 1888 [1399], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV‎^[71], Greater Poland, page 108:

     Eze o thi cobili kmeczi […] Ywan yest praw

     [Eże o ty kobyli kmieci […] Iwan jest praw]

   • 1856-1870 [1400], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki‎^[72], volume II, number 647:

     Ysze w czem Wirzchoslaw Maczca wynowal, w tem [j]est Maczek praw

     [Iże w czem Wirzchosław Maćka winował, w tem [j]est Maciek praw]

   • 1959 [1407], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty poznańskie, volume I, number 608, Poznań:

     Ysze w czem Wirzchoslaw Maczca wynowal, w tem [j]est Maczek praw

     [Iże w czem Wirzchosław Maćka winował, w tem [j]est Maciek praw]

   • 1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 103:

     Powod odpuscza przyszyągą […] , maly mv szapyerz albo zaprzecz a przyszyadz szam o ten dlug […] , aby tego wszego praw byl y prozen

     [Powod odpuszcza przysięgę […] , miały mu sąpierzalbo zaprzeć a przysiądz sam o ten dług […] , aby tego wszego praw był i prozen]

   • 1413-1414, Kanon mszy św., Canon missae., volume I, Iłża, page 263:

     [Day] […] , oth grzechu bychom zawszdy wyszwoleny y od wszelkego [zamaczenya] praui

     [[Daj] […] , od grzechu bychom zawżdy wyzwoleni i od wszelkiego [zamącenia] prawi]

   • 1868 [1442], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego‎^[73], volume XIV (quotation in Old Polish; overall work in Polish, Latin, and Old Polish), page 52:

     Bogdan et Dzathko […] misimus et decrevimus ipsos fore liberos al. prawi

     [Bogdan et Dzathko […] misimus et decrevimus ipsos fore liberos al. prawy]

   • 1856-1870 [1442], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki‎^[74], volume II, number 3069:

     Jze Andrzey […] gest tego praw, tso nanj zalo­wano

     [Iże Andrzej […] jest tego praw, co nań żałowano]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[75], page 760:

     Zgrzeschylem zdradzyvschy krev nyevynna, czvs pravczy yest, ktoregom ya vam podal

     [Zgrzeszyłem zdradziwszy krew niewinną, czyż prawy jest, ktoregom ja wam podał]

   • 1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 7:

     gen acz vczyecze zyąnthswa szebye dzirszanczego bandze praw ywyswolyon othmoczi gego wyyąnwszy slodzeystwo alybo dlug slodzeyski gych zawszdi skazany zaplaczicz ssąn povinni

     [Jen acz uciecze z jętswa siebie dzirżącego, będzie praw i wyz wolon ot mocy jego, wyjąwszy z łodziejstwo alibo dług z łodziejski, jiż zawżdy skazani zapłacić są powinni.]

   • 1868 [1456], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego‎^[76], volume XIV (quotation in Old Polish; overall work in Polish, Latin, and Old Polish), page 489:

     Quia sum ab ipso Iacobo iusta vlg. prawa in omnibus rebus malis

     [Quia sum ab ipso Iacobo iusta vlg. prawa in omnibus rebus malis]

   • 1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią]‎^[77], Mierzeniec, Płock, line 306:

     a poky gyesth vola bozą, pothy czlovyek praw nyeszbosza

     [A poki jest wola boża, Poty człowiek praw niezboża.]

   • 1856-1870 [1468], Antoni Zygmunt Helcel, editor, Starodawne Prawa Polskiego Pomniki‎^[78], volume IX, number 685:

     Hic debet iuri parere al. praw bycz

     [Hic debet iuri parere al. praw być]

   • 1868 [1495], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego‎^[79], volume XVII (quotation in Old Polish; overall work in Polish, Latin, and Old Polish), page 309:

     Si alicui culpabilis fuero, paratus sum iure evadere al. badą praw

     [Si alicui culpabilis fuero, paratus sum iure evadere al. będą praw]

   • 1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 36, 3:

     Ktho wyadomye byerze lyphą, tego mogą przed prawem obwynycz, zaprzyly szyą on, tedy tego moze praw bycz na krzizv

     [Kto wiadomie bierze lipę, tego mogą przed prawem obwinić, zaprzyli się on, tedy tego może praw być na krzyżu]

   • 1972 [15th century], Józef Reczek, Wacław Twardzik, editors, Najstarsze staropolskie tłumaczenie ortyli magdeburskich wg rkpsu nr 50, pages 55, 4:

     Czego on gey nye chcze wyerzycz, o tho gemv chcze prawa bycz

     [Czego on jej nie chce wierzyć, o to jemu chce prawa być]

6. (attested in Lesser Poland, Greater Poland, Masovia) right (not left)

   Coordinate term: lewy

   • c. 1301-1350, Kazania świętokrzyskie‎^{scan transliteration, transcription}, Miechów, page ar 17:

     praui tag [em] nychah videh praui angela bozego mochnego sneb[a sle]cew praui postaui prauø nogø namory ale[wą na ziemi...]

     [Prawi Taj[em]nicach: Widziech, prawi, anjeła bożego mocnego s nieb[a sle]ciew, prawi, postawi prawą nogę na morzy a le[wą na ziemi...]]

   • 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎^{scan transliteration, transcription}, numbers 120, 5, Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament]:

     Pan strzeze czebe gospodzyn sasczyczene twoge nad røkø prawø twoyø

     [Pan strzeże ciebie, Gospodzin z aszczycenie twoje nad rękę prawą twoję]

   • 1967 [1429], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty kościańskie, volume III, number 1398, Kościan:

     Jako kandym yachal albo schedl, tandym schedl po prawey graniczy, […] na lew[y]ą stroną Gosczeschinske et na prawą stroną Dambrowske

     [Jako kędym jechał albo szedł, tędym szedł po prawej granicy, […] na lewą stronę Goszczeszyńskie et na prawą stronę Dębrowskie]

   • 1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 48, 17:

     Avszrzaw to Iosef ysz oczyecz gego poloszyl røkø prawø naglowø effraymowø czyøszcze to przyyøl vyøw otczowø røkøø vszylnye wznoszyl zglowi Effraymowi apoloszycz naglowø Manassenowø

     [A uźrzaw to Josef, iż ociec jego położył rękę prawą na głowę Efraimowę, ciężce to przyjął, ująw otcowę rękę *usilnie *wznosił z głowy Effraimowy a położyć nagłowę Manassenowę]

   • 1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 35, 22:

     møszowye sszonamy daly søø zausznycze yzaponycze pyerszczyenye ysponky sprawich røk kaszdi ssøød zloty darom boszym wiløczono gest

     [Mężowie z żonami dali są zausznice i zaponice, pierścienie i sponki z prawych rąk, każdy ssąd złoty darom bożym *wyłączono jest.]

   • 1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 8, 23:

     ktoregosz gdisz obyetuge Moyzes weszmye krwye ydotknye vcha prawego Aaronowa ypalcza røky gego prawey takyesz ynosznego

     [Ktoregoż gdyż obietuje Mojżesz, *weźmie krwie *i dotknie ucha prawego Aaronowa i palca ręki jego prawej, takież i nożnego.]

   • 1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 8, 25:

     Atuk yogoon ywszystek tuk ktoryszto przykrywa droby ysyadkø wnøtrznø Adwye lyødwyczy stukyem gich aplece prawe odløczil

     [a tuk i ogon, i wszystek tuk, ktoryż to przykrywa droby i siatkę *wnętrzną, a dwie lędwicy z tukiem jich, a plece prawe odłączył.]

   • 1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 11, 11:

     Ystaly kaszdi maiøc bronwswu røku ot prawe[y] stroni koscyola asz dolewey stroni oltarza asyence okolo krolya

     [I stali, każdy mając broń w swu ręku, ot prawej strony kościoła aż do lewej strony ołtarza a sieńce około krola.]

   • 1894 [1471], Konstanty Górski, editor, Historia jazdy polskiej‎^[80], page 270:

     Gnyady, strelczy, pravą noga ma nazad

     [Gniady, strzelcy, prawą nogę ma nazad]

   • 1895 [1480], Archiwum Komisji Prawniczej. Collectanea ex Archivo Collegii Iuridici‎^[81], volume VIIIa, page 59:

     Anym yemu zadal trzech ran […] , yeney w lokyecz rąky lewey, […] a trzeczey w palyecz mały v rąky prawey

     [Anim jemu zadał trzech ran […] , jednej w łokieć ręki lewej, […] a trzeciej w palec mały u ręki prawej]

   • 1950 [1489], Władysław Kuraszkiewicz, Adam Wolff, editors, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych ziemi warszawskiej, number 1591, Warsaw:

     Anym yemv zadal rany syney w rancze prawey

     [Anim jemu zadał rany sinej w ręce prawej]

   • 1894 [1499], Konstanty Górski, editor, Historia jazdy polskiej‎^[82], page 275:

     Kon czyszawy […] mą gusz na przednyey pravey nodze

     [Koń cisawy […] ma guz na przedniej prawej nodze]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[83], page 268:

     Aczczy oko twe prave bądzye czyebye pogarschacz, vyrvy ye

     [Aczci oko twe prawe będzie ciebie pogarszać, wyrwi je]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[84], page 269:

     Vderzyly czye kto v pravą czelyvscz, nastaw yemv y lyewą

     [Uderzy-li cie kto w prawą czeluść, nastaw jemu i lewą]

Derived terms

adverbs

• na prawe
• na prawo
• w prawo

nouns

• prawda
• prawica
• prawizna
• prawo
• prawota

verbs

• prawić impf
• prawować impf

Related terms

adjectives

• prawdziwy
• prawiczny
• prawidlny
• prawny

adverbs

• prawdziwie

nouns

• prawca
• prawidlne
• prawidlnik
• prawidło
• prawnik
• prawotworzenie
• prawowanie

Descendants

• Polish: prawy, praw, prawi (Middle Polish)
• Silesian: prawy

References

• Boryś, Wiesław (2005), “prawy”, in Słownik etymologiczny języka polskiego (in Polish), Kraków: Wydawnictwo Literackie, →ISBN
• Mańczak, Witold (2017), “prawy”, in Polski słownik etymologiczny (in Polish), Kraków: Polska Akademia Umiejętności, →ISBN
• Bańkowski, Andrzej (2000), “prawy”, in Etymologiczny słownik języka polskiego [Etymological Dictionary of the Polish Language] (in Polish)
• Krystyna Długosz-Kurczabowa (2021), “prawy”, in Wielki słownik etymologiczno-historyczny języka polskiego, →ISBN
• Brückner, Aleksander (1927), “prawy”, in Słownik etymologiczny języka polskiego [Etymological Dictionary of the Polish Language] (in Polish), Warsaw: Wiedza Powszechna
• Wanda Decyk-Zięba, editor (2018-2022), “prawy”, in Dydaktyczny Słownik Etymologiczno-historyczny Języka Polskiego [A Didactic, Historical, Etymological Dictionary of the Polish Language] (in Polish), →ISBN
• S. Urbańczyk, editor (1973), “prawy”, in Słownik staropolski (in Polish), volume 7, Wrocław, Warsaw, Kraków, Gdańsk: Polish Academy of Sciences, page 45
• B. Sieradzka-Baziur, Ewa Deptuchowa, Joanna Duska, Mariusz Frodyma, Beata Hejmo, Dorota Janeczko, Katarzyna Jasińska, Krystyna Kajtoch, Joanna Kozioł, Marian Kucała, Dorota Mika, Gabriela Niemiec, Urszula Poprawska, Elżbieta Supranowicz, Ludwika Szelachowska-Winiarzowa, Zofia Wanicowa, Piotr Szpor, Bartłomiej Borek, editors (2011–2015), “prawy”, in Słownik pojęciowy języka staropolskiego [Conceptual Dictionary of Old Polish] (in Polish), Kraków: IJP PAN, →ISBN
• Ewa Deptuchowa, Mariusz Frodyma, Katarzyna Jasińska-Różycka, Magdalena Klapper, Tomasz Kolowca, Dorota Kołodziej, Mariusz Leńczuk, Joanna Duska, Maria Bugajska, Jan German, Beata Hejmo, Iwona Nobis, Dariusz Piwowarczyk, Ludwika Szelachowska-Winiarzowa, editors (2024), “prawy”, in Baza Leksykalna Średniowiecznej Polszczyzny [Lexical Base of Medieval Polish] (in Polish), Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk
• Wanda Decyk-Zięba; Krystyna Długosz-Kurczabowa; Stanisław Dubisz; Zygmunt Gałecki; Justyna Garczyńska; Halina Karaś; Alina Kępińska; Anna Pasoń; Izabela Stąpor; Barbara Taras; Izabela Winiarska-Górska (2008), “prawy”, in Wanda Decyk-Zięba, Stanisław Dubisz, editors, Glosariusz staropolski - dydaktyczny słownik etymologiczny [Old Polish Glossary - Didactic Etymological Dictionary] (in Polish), Warszawa: Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego, →ISBN, page 151

Polish

Alternative forms

• praw, prawi (Middle Polish)

Etymology

Etymology tree

Proto-Indo-European *per-

Proto-Balto-Slavic *prṓˀwas

Proto-Slavic *pràvъ

Old Polish prawy

Polish prawy

Inherited from Old Polish prawy.

Pronunciation

 

• IPA^(key): /ˈpra.vɘ/

• (Middle Polish) IPA^(key): /ˈpra.vɨ/
• (Greater Poland):
  • (Kociewie) IPA^(key): [ˈpra.vi]
  • (Chełmno-Dobrzyń) IPA^(key): [ˈpra.vɘ]
  • (Eastern Greater Poland) IPA^(key): [ˈpra.vɘ]
• (Masovia):
  • (Masuria) IPA^(key): [ˈpra.vi]
  • (Far Masovian) IPA^(key): [ˈpra.vɘ]
• (Lesser Poland):
  • (Western Kraków) IPA^(key): [ˈpra.vɘ]
  • (Eastern Kraków) IPA^(key): [ˈpra.vɘ]
  • (Biecz) IPA^(key): [ˈpra.vɘ]

• Audio:

  (file)

• Rhymes: -avɘ
• Syllabification: pra‧wy

Adjective

prawy (comparative bardziej prawy or prawszy, superlative najbardziej prawy or najprawszy, derived adverb prawo)

1. (not comparable) right (located on the side where the heart is not located in most humans)

   Coordinate term: lewy

   1. (of an article of clothing, not comparable) right (intended to be worn on this side)

      Coordinate term: lewy

   2. (boxing, of a punch, not comparable) right (given by the hand on this side)

      Coordinate term: lewy

   3. (not comparable) right (located in the direction following the side of one's body where the heart is normally located)

      Coordinate term: lewy

   4. (in the feminine, nominalized) ellipsis of prawa strona (“right side”)
   5. (obsolete, in the feminine, nominalized, military) ellipsis of prawa noga (“right leg”)
   6. (obsolete, in the feminine, nominalized, rare) ellipsis of prawa ręka (“right hand”)
2. (not comparable) outside (being the underside, inner side of fabric, material, or clothing; on the side pointing towards one's body)

   odwrócić na prawą stronę ― to turn outside out

3. (literary, comparable or dialectal, Masuria, Western Kraków, Sławków, sometimes nominalized) right (honest, noble, virtuous, righteous)

   Antonym: niegodziwy

   • 1915 [1865], Włodzimierz Wolski, “Marsz Żuawów [March of the Zouaves [of Death]]”, edited by Adam Zagórski‎^[85]performed by Jacek Kowalski:

     Marsz, marsz Żuawy,
     Na bój, na krwawy,
     Święty, a prawy —
     Marsz Żuawy — marsz.

     March, march, Zouaves,
     To the bloody fight,
     Holy, and just —
     March, Zoauves — march.

4. (archaic) right (legal, legitimate)

   Synonym: legalny

   Antonyms: lewy, nielegalny

5. (politics, not comparable) right (having right-wing views)

   Synonym: prawicowy

   Coordinate terms: lewicowy, lewy

6. (Eastern Greater Poland, Sompolno, Ruszkowo, Sadlno, Western Kraków, Sławków, Będzin, Eastern Kraków, Gdów, Bochnia, typically of a bride-to-be) synonym of dziewiczy (“virgin”)
7. (Chełmno-Dobrzyń, Malbork, Western Kraków, Sławków, nominalized) synonym of prawdziwek
8. (obsolete or dialectal, Far Masovian, Ciechanów, Western Kraków, Biecz, Ropczyce-Sędziszów County) real (authentic, genuine, having typical characteristics of)

   Synonym: prawdziwy

9. (obsolete) fair, just

   Synonym: sprawiedliwy

Declension

Declension of prawy (hard)

singular					plural
	masculine animate	masculine inanimate	feminine	neuter	virile (= masculine personal)	non-virile
nominative/vocative	prawy		prawa	prawe	prawi	prawe
genitive	prawego		prawej	prawego	prawych
dative	prawemu		prawej	prawemu	prawym
accusative	prawego	prawy	prawą	prawe	prawych	prawe
instrumental	prawym		prawą	prawym	prawymi
locative	prawym		prawej	prawym	prawych

Derived terms

adverbs

• na prawo
• w prawo
• z prawa
• z prawego łoża

nouns

• (dialectal) drużba prawy
• prawa ręka
• prawoślaz
• (dialectal) prawy barsc
• reguła prawej ręki

verbs

• sięgać prawą ręką do lewego ucha impf

Related terms

adjectives

• prawidłowy
• prawniczy
• prawnofinansowy
• prawnokarny
• prawnokonstytucyjny
• prawnomiędzynarodowy
• prawnopaństwowy
• prawnopodatkowy
• prawnopolityczny
• prawnopracowniczy
• prawny
• prawodawczy
• praworządny
• prawotwórczy

nouns

• prawiczek
• prawiczka
• prawidło
• prawnictwo
• prawniczka
• prawnik
• prawność
• prawobierca
• prawodawca
• prawodawczyni
• prawodawstwo
• prawoślaz

verbs

• rozprawiczyć pf, rozprawiczać impf

Further reading

• “prawy”, in Wielki słownik języka polskiego‎^[86] (in Polish), Instytut Języka Polskiego PAN
• “prawy”, in Polish dictionaries at PWN‎^[87] (in Polish)
• Maria Renata Mayenowa; Stanisław Rospond; Witold Taszycki; Stefan Hrabec; Władysław Kuraszkiewicz (2010-2023), “prawy”, in Słownik Polszczyzny XVI Wieku [A Dictionary of 16th Century Polish]
• “PRAWY”, in Elektroniczny Słownik Języka Polskiego XVII i XVIII Wieku [Electronic Dictionary of the Polish Language of the XVII and XVIII Century], 20.11.2008
• Samuel Bogumił Linde (1807–1814), “prawy”, in Słownik języka polskiego
• Aleksander Zdanowicz (1861), “prawy”, in Słownik języka polskiego, Wilno 1861
• A. Kryński, W. Niedźwiedzki, editors (1908), “prawy”, in Słownik języka polskiego (in Polish), volume 4, Warsaw, page 985
• Jan Karłowicz (1906), “prawy”, in Jan Łoś, editors, Słownik gwar polskich [Dictionary of Polish dialects] (in Polish), volume 4: P, Kraków: Akademia Umiejętności, page 343

Silesian

Etymology

Etymology tree

Proto-Indo-European *per-

Proto-Balto-Slavic *prṓˀwas

Proto-Slavic *pràvъ

Old Polish prawy

Silesian prawy

Inherited from Old Polish prawy.

Pronunciation

• IPA^(key): /ˈpra.vɪ/
• Rhymes: -avɪ
• Syllabification: pra‧wy

Adjective

prawy (comparative prawszy, superlative nojprawszy, derived adverb prawo)

1. right (not left)

   Coordinate term: lewy

2. real (authentic, genuine, having typical characteristics of)
3. right (true, correct)
4. right (honest, noble, virtuous, righteous)

Declension

Declension of prawy

		singular					plural
		masculine		neuter	feminine		virile	nonvirile
		animate	inanimate
nominative		prawy		prawe	prawŏ		prawi	prawe
genitive		prawego			prawyj		prawych
dative		prawymu			prawyj		prawym
accusative		prawego	prawy	prawe	prawõ		prawych	prawe
instrumental		prawym			prawōm		prawymi
locative		prawym			prawyj		prawych
vocative		prawy		prawe	prawŏ		prawi	prawe

Derived terms

nouns

• prawica
• prawo
• prawość
• prawy winkel

particles

• prawie

Further reading

• prawy in dykcjonorz.eu
• prawy in silling.org
• Bogdan Kallus (2020), “prawy”, in Słownik Gōrnoślōnskij Gŏdki, IV edition, Chorzów: Pro Loquela Silesiana, →ISBN, page 366
• Henryk Jaroszewicz (2022), “prawŏ”, in Zasady pisowni języka śląskiego (in Polish), Siedlce: Wydawnictwo Naukowe IKR[i]BL, page 120
• Eugeniusz Kosmała (2023), Dykcjōnôrz Polsko-Ślonskiy (in Silesian), p, page 204
• Michał Przywara (c. 1900), “prawy”, in Narzecza śląskie napisał ks. Michał Przywara. C. Słownik‎^[88]

Slovincian

Etymology

Etymology tree

Proto-Indo-European *per-

Proto-Balto-Slavic *prṓˀwas

Proto-Slavic *pràvъ

Slovincian prawy

Inherited from Proto-Slavic *pràvъ.

Pronunciation

• IPA^(key): /ˈpra.vɪ/
• Rhymes: -avɪ
• Syllabification: pra‧wy

Adjective

prawy

1. right (designating the side of the body which is positioned to the east if one is facing north)

   Coordinate term: lêwy

References

• Lorentz, Friedrich (1912), “prãvï”, in Slovinzisches Wörterbuch‎^[89] (in German), volume 2, Saint Petersburg: ОРЯС ИАН, page 849