książę

Old Polish

Etymology

Etymology tree

Proto-Indo-European *ǵenh₁-

Proto-Indo-European *-yós

Proto-Germanic *kunją

Proto-Indo-European *-n̥kʷo-der.?

Proto-Indo-European *-nós

Proto-Indo-European *-iHnos

Proto-Germanic *-īnaz

Proto-Indo-European *-kos

Proto-Germanic *-gaz

?

Proto-Germanic *-ingaz

Proto-Germanic *kuningazder.

Proto-Slavic *kъ̏nędzь

Proto-Slavic *-ę

Proto-Slavic *kъnęžę

Old Polish książę

Inherited from Proto-Slavic *kъnęžę, from *kъ̏nędzь + *-ę. First attested in the second half of the 14th century. By surface analysis, ksiądz +‎ -ę. The singular declension underwent contraction (książęcia > księcia, książęciu > księciu), probably due to frequent use; this did not take place in the plural as singular forms were more common.

Pronunciation

• IPA^(key): (10^th–15^th CE) /kɕɑ̃ʒʲæ̃/
• IPA^(key): (15^th CE) /kɕɑ̃ʒʲæ̃/

Noun

książę n (related adjective książęcy)

1. (attested in Lesser Poland, Sieradz-Łęczyca, Greater Poland, Masovia, Silesia) chief; head, young ruler (uncrowned ruler of a state; chief or leader of a family, religious group, military group, etc.)
   • 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎^{scan transliteration, transcription}, numbers 2, 2, Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament]:

     Przistaiali sø crolowe zemszczy aksøszøta seszli sø se nagromadø przeciwo gospodnu yprzeciwo iego pomazanczu

     [Przystajali są krolowie ziemszczy a książęta seszły są sie na gromadę przeciwo Gospodnu i przeciwo jego pomazańcu.]

   • 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎^{scan transliteration, transcription}, numbers 23, 7, Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament]:

     Podnescze wrota ksøszøta wasza ypodzwignicze se wrota wekuia awnidze crol slawy

     [Podnieście wrota, książęta, wasza i podźwignicie sie wrota wiekuja, a wnidzie krol sławy.]

   • 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎^{scan transliteration, transcription}, numbers 44, 18, Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament]:

     Za oczcze twoie narodzili sø se tobe sinowe : vstawisz ie ksøszoti nadewszø zemø

     [Za oćce twoje narodzili są sie tobie synowie, ustawisz je książęty nade wszą ziemią.]

   • 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎^{scan transliteration, transcription}, numbers 46, 9, Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament]:

     Tsøszøta ludzi sebraly sø se sbogem abraham bo bogowe moczni zeme welmi sø se wznesly

     [Książęta ludzi sebrali są sie z Bogiem Abraham, bo bogowie mocni ziemie wielmi są sie wznieśli.]

   • 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎^{scan transliteration, transcription}, numbers 82, 10, Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament]:

     Polosz ksøszøta gich iaco oreb yzeb yzebee ysalmana

     [Położ książęta jich jako Oreb i Zeb, i Zebee, i Salmana]

   • 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎^{scan transliteration, transcription}, numbers 104, 19, Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament]:

     Slowa bosza zaszgla gy poslal krol yrozwiøzal gy ksøszø ludzskye ypusczyl gy

     [słowa boża zażgła ji. Posłał krol i rozwiązał ji, książę ludzskie i puścił ji]

   • 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎^{scan transliteration, transcription}, numbers 106, 40, Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament]:

     Wylyla se yest swada nakxøszøta yblødzycz gee vczynyl wprzezdroszy anenadrodze

     [Wyliła sie jest swada na książęta i błędzić je uczynił w przezdroży, a nie na drodze.]

   • 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎^{scan transliteration, transcription}, numbers 112, 7, Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament]:

     By posadzyl gy se ksøszøty se ksøszøty lvda swego

     [by posadził ji se książęty, se książęty luda swego]

   • 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎^{scan transliteration, transcription}, numbers 148, 11, Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament]:

     Krolowe szeme yswytky lvdze k[z]øszota ywszytczy sødze szeme

     [krolowie ziemie i *szwytki ludzie, książęta i wszytcy sędzie ziemie]

   • 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎^{scan transliteration, transcription}, number Ann 12, Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament]:

     […] Aby sedzal se ksøszøcy astolecz slawy trzymal

     [ […] aby siedział se książęty a stolec sławy trzymał]

   • Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie‎^{transliteration, transcription}, Krakow, page 1r:

     Isze gakotho [vy] szamy dobrze vecze / y tesze vy o them tho [czøsto] slychake gdisczyszø kthoremv krolevy albo xøszøczu szin narodzy tedicz vøcz pofszythkemv krolefstw posly beszøatho orødze [ony] pouedagøcz ysciszø gest [bil] kroleuicz narodzy

     [Iże jako to [wy] sami dobrze wiecie i teże wy o tem to [często] słychacie, gdyż ci się ktoremu krolewi albo książęciu syn narodzi, tedyć więc po w szytkiemu krolew stwu pośli bieżą a to orędzie [oni] powiedająć, iż ci się jest [był] krolewic narodził]

   • Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie‎^{transliteration, transcription}, Krakow, page 11v:

     Aszaprafdocz natemtho svecze malo takich kaplanof nadze / y takesz kasznodzegecz chosbycz ony krole xøszøtha y tesze pany bogathe ogich sloscz karaly ge a sznathcy sznamø tego gest ysczy / szø / dobrzy kroleue xøszøtha y tesze panoue Allecz kasznodzege szø sly presto ysczy ony ogich sloscz neszmegø karacz ge Aprestocz ony tho czynøisczy gim obiskubstwo oprobostwo y okaply pochebugø

     [A zaprawdęć na tem to świecie mało takich kapłanow nadzie i takież kaznodziejec, coż być oni krole, książęta i teże pany bogate o jich z łość karali je, a snad ci znamię tego jest, iż ci są dobrzy krolewie, książęta i teże panowie, aleć kaznodzieje są źli, przez to iż ci oni o jich złość nie śmieją karać je, a przez toć oni to czynią, iż ci jim o biskupstwo, o probostwo i o kapły poch[l]ebują]

   • Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie‎^{transliteration, transcription}, Krakow, page 176a:

     Atocz przykaszane gest bilo ono vyslo od tegotho xøszøcza choscymu gest bilo tho ymø Cyrinus dzano / gesecz xøszø gest ono stetho szeme syrie byl

     [A toć przykazanie jest było ono wyszło od tego to książęcia, coż ci mu jest było to imię Cyrynus dziano, jeż eć książę jest ono z te to ziemie Syryje było]

   • 1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole‎^[1], Łęczyca, Poznań, line 48:

     Gest mnogy vbogy pan czszo bødze kszøszøtom znan y zadobrego wezwan

     [Jest mnogi ubogi pan, Cso będzie książętom znan I za dobrego wezwan]

   • 1415, Przecław Słota, O zachowaniu się przy stole‎^[2], Łęczyca, Poznań, line 102:

     Othmathky bo sze tø mocz mayø ysz przeczyw gym kszøzøta wstayø Iwelkø gym chwalø dayø

     [Ot Matki Boże tę moc mają, Iż przeciw jim książęta wstają I wielką jim chwałę dają.]

   • 1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 56:

     Gdysz poth genym ksząszączem then sze lvth rosmagythego alybo rosdnego prawa pozywacz nyema aby nyebyl yako dzyw rosmagithe glowy mayącz vszyteczno gest pospoly themv dobremv Aby genym ygenakim prawem thako wkrakowe yako ywpolscze sąndzono

     [Gdyż pod jenym książęciem tenże lud rozmajitego alibo roz dnego prawa pożywać nie ma, aby nie był jako dziw roz majite głowy mając, użyteczno jest pospolitemu dobremu, aby jenym i jenakim prawem tako w Krakowie jako i w Polszcze sądzono.]

   • 1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 89:

     ITem znamyonuy lyatha bozego Tissyancz Trzista Osmydzyesyanth syodmego w zacroczimyv ve wthorek w vigilia Swyantego pyotra Apostola gdi syąn przekowi Skacząn Na Roczech velykich przes na oswyeczensche xanząn pana A pana Ianuscha xanząn Mazowesskye etc wthi czassi myanich pospolu S Riczyerstwem I Slachthąn swan wschitką gisch wthi czassi na Sandzye tich Rokow wyelykich Syedzyely Czlonky o wzyąncze gwaltem panyen I wdow albo nyewyast pod S rzandzenim nyzey vipyssanym dobrąn I wsrzaląn Radąn myawschi rostropnye Sprziswolenim wschego Riczyerstwa przerzeczonego vkonane gysch na wyeczne czassi w xanstwye thego tho xanząncza mayan trwacz

     [Item znamionuj, lata bożego tysiąc trzysta ośmdziesiąt siodmego w Zakroczymiu, we wtorek w wijiliją świętego Piotra apostoła, gdy się przekowy słączą, na rocech wielikich przez naoświeceńsze książę pana a pana Janusza, książę mazoweskie etc., w ty czasy mianych pospołu s rycerstwem i ślachtą swą wszytką, jiż w ty czasy na sądzie tych rokow wielikich siedzieli, członki o wzięcie gwałtem panien i wdow albo niewiast pod srządzenim niżej wypisanym, dobrą i uźrzałą radę miawszy, roz tropnie z przyz wolenim wszego rycerstwa przerzeczonego ukonane, jiż na wieczne czasy w księstwie tego to książęcia mają trwać […] .]

   • 1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 102:

     […] Mi Ian Sboga mylosczy Starsche xąnząn Mazowesskye […]

     [ […] my Jan, z Boga miłości starsze książę mazoweskie […] ]

   • 1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 112:

     ITem Vstawyami ze Na potem pan Ian xąnzan przerzeczone w Myesczyech I Myasteczkach w xanschtwye yego bandanczich I yego vrząndnyczi wschelczi Ot ludzy ktorichkole panow Synowczow yego xąnząnth Mazowesskich Na thargy Myasth yego nawyedzayąnczich Ot ktorichkoly rzeczi kupy ktoregokolybi rodzayu albo ossobi albo Godnosczy albo Schaczunku bąndąn albo bilibi Targowego braacz nyemayąn Myąnso a Ribi telko viyąwschi ot ktorich to yest Myąnsza a Rib podlug Starego obiczaya Targowe mabicz brano I dzwygano A thim ze obiczayem xanzantha sinowczi yego Semouith kazimir Troydzyen I wlodzyslaw xanząntha przerzeczona I gich vrząndnyczi ot ludzy ktorichkoly albo wschelkich S xanschtwa xandza Iana przerzeczonego Targovego braacz nyemayąn Myanso A Ribi telko vi yawschi ot ktorich Takyesch rownye Targowe bandąn braacz y podzywygacz

     [Item ustawiamy, że na potem pan Jan, książę przerzeczone, w mieściech i miasteczkach, w księstwie jego będących, i jego urzędnicy wszelcy ot ludzi ktorychkole panow synowcow jego, książąt mazoweskich, na targi miast jego nawiedzających, ot ktorychkoli rzeczy kupi, ktoregokoli by rodzaju albo osoby, albo godności, albo szacunku będą albo byłyby, targowego brać nie mają, mięso a ryby telko wyjąwszy, ot ktorych, to jest mięsa a ryb, podług starego obyczaja targowe ma być brano i dźwigano, a tymże obyczajem książęta, synowcy jego, Siemowit, Kazimir, Trojdzień i Włodzisław, książęta przerzeczona, i jich urzędnicy ot ludzi ktorychkoli albo wszelkich z księstwa księdza Jana przerzeczonego targowego brać nie mają, mięso a ryby telko wyjąwszy, ot ktorych takież rownie targowe będą brać i podźwigać.]

   • 1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 113:

     Dokonali szą syąn kszangi praw Osswyeczonych xanschanth Mazowesskych […]

     [Dokonały są się ksi ęgi praw oświeconych książąt mazoweskich […] ]

   • 1937 [1464], Adam Wolff, editor, Mazowieckie zapiski herbowe z XV i XVI wieku‎^[3], Masovia, page 50:

     Ya nye gradna sarn xazathom

     [Ja nie kradnę sarń 'książętom]

   • 1901 [1463-1465], Jan Rozwadowski, editor, De morte prologus [Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią]‎^[4], Mierzeniec, Płock, line 182:

     bancz kszaszatha albo grabye, wszythky ya pobyerza ksobye

     [Bądź książęta albo grabie, Wszytki ja pobierzę k sobie.]

   • 1858 [1498], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich‎^[5], 2 edition, volume VI, page 272:

     Statuta noue naiasnieisego xiązączia *Conhrada, suiątei pamiączi xiązączia mazoueczkiego

     [Statuta nowe najjaśniejszego książęcia Konrada, świętej pamięci książęcia mazowieckiego]

   • 1858 [1498], Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich‎^[6], 2 edition, volume VI, page 274:

     Wedlvg stharego sthatvtv y thes wedlvg niedawnego przes xiązą Bolieslava scząsliwei pamiączi vstawyonego […] stharostha ma zaplaczicz kxiązączyu za wyną

     [Według starego statutu i też według niedawnego przez książę Bolesława szczęśliwej pamięci ustawionego […] starosta ma zapłacić książęciu za wynę]

   • 1896 [Middle of the 15th century], Lucjan Malinowski, editor, Żywot świętego Błażeja. Zabytek języka polskiego z początku wieku XV,‎^[7], page 319:

     Blaszeyu, wynydzy, wola cye ksyøzø

     [Błażeju, wynidzi, woła cie książę]

   • 1880-1894 [XV med.], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności‎^[8], volume V, page 268:

     Et tu, Bethleem, terra Juda, nequaquam minima es in principibus Juda myedzy xanzathy zydowskymy

     [Et tu, Bethleem, terra Juda, nequaquam minima es in principibus Juda miedzy książęty żydowskimi]

   • 1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I‎^[9], Lesser Poland, page 65:

     Kasdy ma swego wolno poszywacz gdysz wszythka prawa zakazvyą gwalty Slvschno krolewskyey wyelmosnosczy Zakazacz aby gyadącz zwoyny do domow swych albo wewlosnych potrzebach są ly ksyąszata Ryczerze albo gynschego rzadv lyv dze sobye nyemayą nyczs gwaltem bracz any szadnego gwaltv czynycz Any mayą przypadzacz kogo kv przedanyv Ale kaszdy ma wolno rzeczy swych vszywacz yako mv lyvbo

     [Każdy ma swego wolno pożywać Gdyż wszytka prawa zakazują gwałty, słuszno krolewskiej wielmoż ności zakazać, aby jadąc z wojny do domow swych albo we włosnych potrzebach, sąli książęta, rycerze albo jinszego rzędu ludzie, sobie nie mają nics gwałtem brać ani żadnego gwałtu czynić, ani mają przypędzać kogo ku przedaniu, ale każdy ma wolno rzeczy swych używać, jako mu lubo]

   • 1874-1891 [1453], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności‎^{[10], [11], [12]}, volume XXV, page 209:

     Na dwor bog wyszadzyl szvyeczszkyego kszaszacza, mathka szvą poszadzyl, gdzesz boza pravycza

     [Na dwor Bog wysadził świecskiego książęcia, matkę swą posadził, gdzież boża prawica]

   • 1876-1929 [c. 1455], Vatroslav Jagić, editor, Archiv für slavische Philologie‎^[13], volume XIV, Miechów, Kruchowo, page 489:

     Chwalebnemu kszazyączy

     [Chwalebnemu książęci]

   • 1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 12, 15:

     Ypowyedzely kszyøszøczyu pharaonowy yschalyly yø gemu wyelmy ywszøly yø dopharaonowa dworu

     [i powiedzieli książęta faraonowi i sch[w]alili ją jemu wielmi, i wzięli ją do faraonowa dworu.]

   • 1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 23, 6:

     slysz nasz panye ksyøszyø gesz boze myedzi namy W wibornem grobye pogrzeb swego vmarlego Azadnycz odbronycz nyemoze Bi wgego grobye nyepogrzebl swego vmarlego

     [„Słysz nas, panie, książę jeś boże miedzy nami, w wybornem grobie pogrzeb swego umarłego, a żadny-ć odbronić nie może, by w jego grobie nie pogrzebł swego umarłego”.]

   • 1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 6, 25:

     Aopyøcz aEleazar syn aAronow wszøl szonø dzewkø ffatyel ktoraszto gemu ffyneas urodzyla To søø czyelyadz kszyøszøøt lewyczskych wszitkich rodzayow

     [A opięć[a]Eleazar syn Aaronow wziął żonę *dziewkę Fatyjel, ktoraż to jemu Fineas urodziła. To są *czeladź *książąt lewicskich *wszytkich rodzajow]

   • 1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 6, 26:

     Ten to gest Aaron aMoyszesz ktorymaszto przykazal pan abi wiwyedly syni Izrahelskye zszemye Egipskyey Tocz ty søø kszyøszøta domow poczeladzach swich zzastøpi swymy

     [Ten to jest Aaron a Mojżesz, ktorymaż to przykazał Pan, aby wywiedli syny izrahelskie z ziemie ejipskiej [toć ty są książęta domow po czeladziach swych] z zastępy swymi]

   • 1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 14, 7:

     Ywszøøl gest szeszcz sed wozow wibornich czsosz w Egipczye wozow bilo akszyøszøta wszey woysky

     [I wziął jest sześćset wozow wybornych, csoż w Ejipcie wozow było, a książęta wszej wojski.]

   • 1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 18, 25:

     Awibraw møsze stateczne se wszego Izrahela yuczynyl ge kszyøszøty ludskymy wlodarze asednyky apyøczdzeszødnyky adzeszødnyky

     [a wybraw męże stateczne se wszego Izrahela i uczynił je książęty ludskimi, *włodarze a setniki, a pięćdziesiątniki, a dziesiątniki]

   • 1930 [c. 1455], “Lev”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 21, 4:

     a nadkxøzyøczem lvda swego pokala syø

     [a[ni] nad książęciem luda swego pokala się.]

   • 1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 14, 12:

     Przetos ranyø ge morem izagladzø ge ale czebye wczinyø kxyøzøczyem nadwyelikim lvdem ysilneyszim nisz iest tento

     [Przetoż ranię je morem i zagładzę je, ale ciebie uczynię książęciem nad wielikim ludem i silniejszym, niż jest ten to”.]

   • 1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 17, 2:

     mow ksynom Israelskim apobyerz odnich rosgy pogy[c]ch pokolenyach odwszitkich kxyøzøth rodv rosg dwanaczcze akazdemv gymyø napisz narosdze swirzchv

     [„Mow k synom israelskim a pobierz od nich roz gi […] po jich pokoleniach, od wszytkich książąt rodu rozg dwanaćcie, a każdemu jimię *napisz na rozdze s wirzchu.]

   • 1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 22, 13:

     Ienze rano wstaw powye kxyøzøtom rzekøcz Gydzcze do waszey zemye bocz mi iest bog zabronil gydz swami

     [Jenże rano wstaw powie książętom rzekąc: „Jidźcie do waszej ziemie, boć mi jest Bog zabronił jić s wami”.]

   • 1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 22, 35:

     Rzekl anyol gidzi snimi ale wyarvysyø aby nicz ginego nyemovil nisz czso tobye przikazø Tedi szedl skxyøzøti

     [Rzekł anjoł: „Jidzi s nimi, ale wiaruj się, aby nic jinego nie mowił, niż cso tobie przykażę”. Tedy szedł z książęty.]

   • 1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 25, 15:

     Ale zona Madyanska ktoras pospolv zabita iest rzeczona iest Kozbi dzewka Svrowa kxyøzøcza vrodzonego Madyanskego

     [ale żona madyjańska, ktoraż pospołu zabita jest, rzeczona jest Kozbi dziewka Surowa, książęcia urodzonego madyjańskiego.]

   • 1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 30, 2:

     Ymovil iest kv kxyøzøtom srodv synow Israelskich ta to iest rzecz yøsz przikazal pan

     [i mowił jest ku książętom s rodu synow israelskich: „Ta to jest rzecz, jąż przykazał Pan:]

   • 1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 20, 5:

     a kxyøzøta powszech zastøpyech volacz bødø ano wszitko woyska sliszi ktori iest czlowyek genze gest vdzalal novi dom anyeposwyøczil gego gidzi awroczi syø doswego domv aby snad nyevmarl wboyv agini czlowyek poswyøczilbi gy

     [A książęta po wszech zastępiech wołać będą, ano wszytka wojska słyszy: «Ktory jest człowiek, jenże jest udziałał nowy dom a nie poświęcił jego, jidzi a wroci się do swego domu, aby snad nie umarł w boju a jiny człowiek poświęciłby ji.]

   • 1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 20, 9:

     Agdisz przemilczali kxyøzøta woyski dokonayøcz swø mowø tedi giich kaszdi zastøp swoy kvboyv sposoby

     [A gdyż przemilczały książęta wojski dokonając swą mowę, tedy jich każdy zastęp swoj ku boju sposobi.]

   • 1930 [c. 1455], “Deut”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 27, 9:

     Yrzekli sø Moyzesz ykxyøzøta levi pokolenya kvwszemv Israhel Bacz aslysz Israhel dzysz vczynyon nyesz lvd pana boga twego

     [I rzekli są Mojżesz i książęta Lewi pokolenia ku wszemu Israhel: „Bacz a słysz, Israhel! Dziś uczynion [n]jeś lud Pana Boga twego]

   • 1930 [c. 1455], “Jud”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 11, 6:

     Yrzekly knyemu podz abødz nasze ksyøszø awalczi przecyw sinom Amonowim

     [I rzekli k niemu: „Podź a bądź nasze książę, a walczy przeciw synom Amonowym”.]

   • 1930 [c. 1455], “Jud”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 11, 11:

     Atak otszedl Gepte ssksyøszøti Galaaczskimy yvczinyl gy wszitek lyvd swim ksyøszøcyem Ymowyl Gepte wszitki rzeczi swe przed panem wmasphat

     [A tak otszedł Jepte z książęty galaadz skimi i uczynił ji wszytek lud swym książęciem, i mowił Jepte wszytki rzeczy swe przed Panem w Masfat]

   • 1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 11, 42:

     adma sin Segar rubenitski ksyøszø rubenitske asnym trsy dzescy gynich

     [Adina, syn Segar, rubenitski, książę rubenitskie, a s nim trzydzieści jinych:]

   • 1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 12, 32:

     Azsinow Yzacharowich møszowye vmyeiøtny gisz [vmyely] [znaly] kaszde czasi ku roskazanyv czsobi czinycz myelyisrahel ksyøszøta dwye scye awszelke gine pokolenye gich radi naslyadowaly

     [A z synow Izacharowych mężowie umiejętni, jiż znali każde czasy ku roz kazaniu, cso by czynić *mieli Israhel, książęta dwieście, a wszelkie jine pokolenie jich rady naśladowali.]

   • 1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 15, 27:

     Zatym dauid obleczon bil wrucho byale ywszitci sludzi koscyelny gysz nyesly skrzinyø spyewaiøc A Conenias ksyøszø prorocske myedzi spyewaki Atakesz dauid obleczon bil stolø lnyanø

     [Zatym Dawid obleczon był w rucho *białe i wszytcy słudzy kościelni, jiż nieśli skrzynię, śpiewając a Konenijasz, książę prorocskie miedzy śpiewaki, a takież Dawid obleczon był stołą lnianą.]

   • 1930 [c. 1455], “I Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 16, 7:

     Wten dzen vstauil dauid ksyøszø ku chwalenyv pana azapha abracyø gego to przespyewaiøc

     [W ten dzień ustawił Dawid książę ku chwaleniu Pana Azafa a bracią jego, *to *prześpiewając:]

   • 1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 28, 7:

     Tegosz czasu zabyl zechri møz moczni z Efrayma Maaziasza sina krolyowa a Ezrichama ksyøszø domv gego a Elchanø drugego ot krolya

     [Tegoż czasu zabił Zechry, mąż mocny z Efraima, Maazyjasza, syna krolowa, a Ezrychama, książę domu jego, a Elchanę drugiego ot krola.]

   • 1930 [c. 1455], “II Par”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 34, 8:

     Przeto osmegonaczcye lyata krolewstwa gego vcziscyw zemyøykoscyol bozi poslal zaphana sina Elchie aAmaziasza ksyøszø myesczske a Ioa sina Ioas kancz lerze abi oprauily dom pana boga swego

     [Przeto osmegonaćcie lata krolewstwa jego, uczyściw ziemię i kościoł boży, posłał Zafana, syna Elchyje a Amazyjasza, książę mieśćskie, a Joa, syna Joas, *kanclerze, aby oprawili dom Pana Boga swego.]

   • 1930 [c. 1455], “I Esdr”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 7, 28:

     […] yprzed gego raczczamy yprzed wszemy ksyøszøti krolyouimy mocz nimy Aia posylyon søcz røkø pana boga mego gen bil wemnye sebralem israhelska ksyøszøta gisz weszly semnø wkrolewstwo Artaxersovo

     [ […] i przed jego radź cami, i przed wszemi książęty krolowymi mocnymi, a ja posilon sąc ręką Pana Boga mego, *jen był *we mnie, sebrałem israhelska książęta, jiż weszli se mną *w *krolewstwo *Artaksersowo.]

   • 1930 [c. 1455], “III Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 22, 31:

     Ale krol Syrski przikazal ksyøszøtom wozowim dwyema atrsyemdzesstom rzekøc Nyebødzecye boiowacz przecyw wyøczszemv amnyeysze mv anyszadnemv geno przecyw krolyowy israhelskemv samemv

     [Ale krol syrski przykazał książętom wozowym dwiema a trzemdziestom rzekąc: „Nie będziecie bojować przeciw więcszemu a mniejszemu *a *niżadnemu, jeno przeciw krolowi israhelskiemu samemu]

   • 1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 1, 9:

     Yposlal Otosyas knyemv geno ksyøszø pyøczdzesyøtnyka apyøczdzesyøt møszow gysz bily pod nym gensze wnydze knyemu analyazl gyaon nawyrzchv gori syedzi yrzecze knyemv Møszv boszi przikazal krol abi zgori szczedl

     [I posłał Otozyjasz k niemu jeno książę pięćdziesiątnika a pięćdziesiąt mężow, jiż byli pod nim. Jenże *wnidzie k niemu a nalazł ji, a on na wirzchu gory siedzi, i rzecze k niemu: „Mężu boży, przykazał krol, aby z gory szczedł”.]

   • 1930 [c. 1455], “IV Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 1, 14:

     Owa sstøpyl ogen znyebyos yspal{yl} dwye ksyøszøci pyøczdzesyøtnyki yto oboge pyøczdzesyøt gysz bily snyma Ale ia cyebye proszø abi syø slyvtowal nad mø duszø

     [Owa z stąpił ogień z niebios i spalił dwie książęci pięćdziesiątniki i to oboje pięćdziesiąt, jiż byli s nima, ale ja [już] ciebie proszę, aby się slutował nad mą duszą”.]

   • 1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 5, 1:

     Przetoz gdisz wrocyl syø gest do Sicelec vcyekly knyemv zmanasse ednas a iozabaad a ieddi a helech micael ednas a iosabad a elui a Salathi ksyøszøta ricerstwa wmanasse

     [Przetoż gdyż wrocił się jest do Sycelek, uciekli k niemu z Manasse: Ednasz a Jozabaad, a Jeddy, a Helech, Mikael, Ednasz a Josabad, a Elui, a Salaty, książęta *rycerstwa w Manasse.]

   • 1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 6, 11:

     Awtich dnyoch bilesta tu dwye ksyøszøcy Ozias sin Mycha spokolenya Symeonowa a charim gen slowye Gotonyel

     [A w tych dnioch bylesta tu dwie książęci: Ozyjasz, syn Micha z pokolenia Symeonowa, a Charym, jen słowie Gotonijel.]

   • 1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 10, 6:

     Agdisz prziszla ku bronye myesczskey naydze Oziasza a ksyøszøta myesczske

     [A gdyż przyszła ku bronie mieśćskiej, *najdzie Ozyjasza a książęta mieśćskie.]

   • 1885-2024 [XV p. post.], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne‎^[14], volume III, Wrocław, page 288:

     Principis illustris napirwszego xaszaczya

     [Principis illustris napirwszego książęcia]

   • 1887 [1482-1483], Wacław Ubogi z Brodni, edited by Lucjan Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego z wieku XV odkryty i skopjowany przez Aleksandra Przezdzieckiego wydał i objaśnił Lucyjan Malinowski‎^[15], Krakow, Brodnia, page 51a:

     Raduycze sie […] , oswieczony xanzanta nyebyeskie, blogosla[sla]wieny apostolowie, Simunye y Tadeussv!

     [Radujcie sie […] , oświecony książęta niebieskie, błogosławieni apostołowie, Symonie i Tadeuszu!]

   • 1886 [c. 1455-1460], Emil Kałużniacki, editor, Die polnische Recension der Magdeburger Urtheile und die einschlägigen deutschen, lateinischen und czechischen Sammlungen, page 211:

     Gest-ly woyth nyeyszytheczny […] , tego szye raczcze […] przed kxazaczem […] mayą nąn szkarzycz

     [Jestli wojt nieużyteczny […] , tego się ręcze […] przed książęciem […] mają nań skarżyć]

   • 1892 [1484], Hieronim Łopaciński, editor, Reguła trzeciego zakonu św. Franciszka i drobniejsze zabytki języka polskiego z końca w. XV i początku XVI‎^[16], Krakow, page 710:

     Podlug rady pobozne apostola Pyotra *svyątheko, xyązączya apostolzskyego

     [Podług rady pobożne apostoła Piotra świętego, książęcia apostolskiego]

   • 1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116‎^{transliteration, transcription}, Warsaw, page 293:

     A zebrawszy vszystky kszyazata kaplanskye badal szyą od nych gdzyeby szya Cristus narodzyl

     [a zebrawszy wszystki książęta kapłańskie, badał się od nich, gdzie by się Krystus narodził.]

   • 1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116‎^{transliteration, transcription}, Warsaw, page 297:

     A lyatha pyacznasthego [rządzenya] [przykazovanya] Tyberivsza ceszarza gdy rządzyl ponsky pylath szydowsthvo a kzyaszyączya Galylyeyskyego heroda A phylypa bratha yego kzyaszączya Itvree y traconyczkyego krolyestwa A lysanyasza abiline kszyaszączyą pod kszyąsząthy kaplanskymy Annaszem y Kayphaszem Stalo szyą yest Slowo bosze na Iana zacharyaszevego szyna na pvszczy

     [A lata pięćnastego przykazowania Tyberyjusza cesarza, gdy rządził Poński Piłat Żydowstwo, a książęcia galilejskiego Heroda, a Filipa brata jego książęcia Ituree i trakonickiego krolestwa, a Lisanijasza *Abiline książęcia, pod książęty kapłańskimi Annaszem i Kaifaszem stało się jest słowo boże na Jana Zacharyjaszewego syna na puszczy.]

   • 1928 [End of the fifteenth century], Jan Janów, editor, Zespół ewangelijny Biblioteki Ordynacji Zamoyskich nr 1116‎^{transliteration, transcription}, Warsaw, page 304:

     I byl czlovyek [sp] z pharyszevszow Nicodem gymyenyem [ch] kszyaza szydowskye

     [I był człowiek z faryzeuszow Nikodem jimieniem, książę żydowskie.]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[17], page 23:

     Veswa[w]szy kszyązeta zydowska dzyevycza Marya y kazaly yey, aby mąza poyąla […] , yen by byl podobnym yey dostoyenstwa

     [Wezwa[w]szy książęta żydowska dziewicę Maryją i kazali jej, aby męża pojęła […] , jen by był podobnym jej dostojeństwa]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[18], page 26:

     Czczyenye o tem, yako szye dzyvovaly byskvpy y kszyąząta movye vyelebney dzyevyczy Maryey y yey mądremv dolyczanyv

     [Czcienie o tem, jako sie dziwowali biskupi i książęta mowie wielebnej dziewicy Maryjej i jej mądremu doliczaniu]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[19], page 93:

     Slyszą Affradoszyą kxyaza tego myasta taky krzyk a taky brząk, a myeszanye wschego myasta, yal pytacz, czemv by taky strach byl v myesczye

     [Słyszę Afrados[k]ie, książę tego miasta, taki krzyk a taki brzęk a mieszanie wszego miasta, jął pytać, czemu by taki strach był w mieście]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[20], page 105:

     Antipater […] pobvdzyl Ferora, tako rzekącze xanza, vyelyka nyenavyscz Herodovy

     [Antipater […] pobudził Ferora, tako rzekące książę, w wieliką nienawiść Herodowi]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[21], page 114:

     Judas […] Zephoriemv, yen byl *kyszaszaczyen nad zboyczamy […] , korona vszadzyl na glovą

     [Judas […] Zephoriemu, jen był książęciem nad zbojcami […] , korona wsadził na głowę]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[22], page 221:

     Czczyenye o tem, yako yedne kxyaze zydowskye proszylo Iesucrista, aby raczyl vnydz v yego dom

     [Czczenie o tem, jako jedne książę żydowskie prosiło Jezuchrysta, aby raczył wnić w jego dom]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[23], page 224:

     Ten ystny cen­turio albo kxyaza vczynyl obras s kamyenya

     [Ten istny centurio albo książę uczynił obraz z kamienia]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[24], page 285:

     Iesus vzdrovyl syna centvryego albo tego kxyazeczya, ktory myal sto ryczerzow

     [Jezus uzdrowił syna centurego albo tego książęcia, ktory miał sto rycerzow]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[25], page 299:

     Mądrczy zydowsczy począly movycz, yze moczą Belzebuboyą, kxyązączyą dyabelskyego, vypądza zle dvchy

     [Mądrcy żydowscy poczęli mowić, iże mocą Belzebuboją, książęcia diabelskiego, wypędza złe duchy]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[26], page 364:

     Iesus […] myal […] mąky czyrpyecz od radzyecz y od madrczov, y od kxyąząth zydowskych, y od ych byskupow

     [Jezus […] miał […] męki cirpieć od radziec i od mądrcow, i od książąt żydowskich]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[27], page 402:

     Kxyaząta poganszkye

     [Książęta pogańskie]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[28], page 405:

     Iesus stąpyl do domv Zacharyaschovego, ktory yest byl xyaza yavnych grzeschnykow

     [Jezus stąpił do domu Zachariaszowego, ktory jest był książę jawnych grzesznikow]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[29], page 439:

     Tegodlya zebraly szye byskupovye, kxyaząta zydowskye y lycemyernyczy v radą

     [Tegodla zebrali sie biskupowie, książęta żydowskie i licemiernicy w radę]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[30], page 445:

     Tedy kxyaze[ta] kaplanskye, byskupovye y lyczemyernyczy począly myslycz, yakoby y Lazarza vbyly

     [Tedy książęta kapłańskie, biskupowie i licemiernicy poczęli myśleć, jakoby i Łazarza ubyli]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[31], page 458:

     Vslyschavschy lycemyernyczy a kxyązata popovska schepty myedzy zastąpy o nyem y poslaly sve slugy, aby y yąly

     [Usłyszawszy licemiernicy [szepty miedzy zastępy o niem i posłali licemiernicy] a książęta popowska swe sługi, aby ji jęli]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[32], page 513:

     Vesely[li] szyą vschytky kxyąząta, czvsz byskupovye, mystrzovye y duchowny zydovsczy

     [Wiesielili się wszytki ksążęta, czusz biskupowie, mistrzowie, i duchowni żydowscy]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[33], page 534:

     Krystus […] przyschedl kv svyątemy Pyotrv nye poslad, alye naprzod, bo on glova y kxyazą apostolskye

     [Krystus […] przyszedł ku świętemu Piotru nie poślad, ale naprzod, bo on głowa i książę apostolskie]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[34], page 566:

     Bo przyschlo kxyązą s tego svyata

     [Bo przyszło książę z tego świata]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[35], page 648:

     Ya vam y kxyazątom vschytkym, y panom starschym popelnyl, czom slubyl

     [Ja wam i książątom wszystkim, i panom starszym popełnim, com ślubił]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[36], page 669:

     Svyaty Llucasz pysche, yze przyvyedzyon v dom kxyazączya popoyskyego, to czvsz do byskupa do Annasza

     [Święty Łukasz pisze, iże przywiedzion w dom książęcia popojskiego, to czusz do biskupa do Anasza]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[37], page 712:

     Cristus podan byl Cayphaschovy, kxyazączyv kaplanskyemy, czvsch byskupovy

     [Krystus podan był Kajpaskowi, książęciu kapłańskiemu, czusz biskupowi]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[38], page 727:

     O kxyaza zlosczyve […] , czemv drapasch sve odzyenye, a nye drapasch svego sercza […] , bo czye o tho napomyna navka proroczska, gdzyez movy: Drapaycze sercza vasche, a nye odzyenya vasze!

     [O książę złościwe […] , czemu drapasz swe odzienie, a nie drapasz swego serca […] , bo cie o to napomina nauka prorocska, gdzież mowi: Drapajcie serca wasze a nie odzienia wasze]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[39], page 778:

     Przetoz ny z yednego przykladu mogly tego myecz, aby myly Cristus myenyl szye albo czynyl krolyem, alye tho zgloblyve przemyenyly yemv, aby szvyeczkye kxyazą przeczyv yemv pobudzyly

     [Przetoż ni-z-jednego przykładu mogli tego mieć, aby miły Krystus mienił sie albo czynił krolem, ale to zgłobliwie przemienili jemu, aby świeckie książę przeciw jemu pobudzili]

   • 1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie‎^{[40], [41], [42]}, Lubin, page 142:

     Senatoribus s kszązaty

     [Senatoribus z ksiązęty]

2. (attested in Lesser Poland, hapax legomenon) son of a ruler; young ruler
   • Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie‎^{transliteration, transcription}, Krakow, page gl. 164b:

     Magnificatus fuit in nobilitate, quia filius potentissimi nobilis viri, yscy gest mocznego, bogatego a velebnego møsa *xosø

     [Magnificatus fuit in nobilitate, quia filius potentissimi nobilis viri, iżci jest mocnego, bogatego a wielebnego męża książę]

Declension

Declension of książę

	singular	dual	plural
nominative	książę	książęci	książęta
genitive	książęcia	—	książąt
dative	książęci/książęciu	—	książętom
accusative	książę/książęcia	książęci	ksią­żęta
instrumental	książęciem	—	książęty
locative	—	—	książęciech
vocative	książę	—	książęta

Descendants

• Polish: książę, ksąże, knieżę (Middle Polish), xiążę (pre-reform orthography (1816)), ksioże (Southern Greater Poland, Morownica), ksiąze (Podhale, Rabka-Zdrój), księcio (Łowicz, Bednary, Kompina, Mystkowice, Janowice, Bobrowniki, Strugienice)
• Silesian: ksiōnże

References

• Boryś, Wiesław (2005), “książę”, in Słownik etymologiczny języka polskiego (in Polish), Kraków: Wydawnictwo Literackie, →ISBN
• Mańczak, Witold (2017), “książę”, in Polski słownik etymologiczny (in Polish), Kraków: Polska Akademia Umiejętności, →ISBN
• Bańkowski, Andrzej (2000), “książę”, in Etymologiczny słownik języka polskiego [Etymological Dictionary of the Polish Language] (in Polish)
• Sławski, Franciszek (1958-1965), “ksiądz”, in Jan Safarewicz, Andrzej Siudut, editors, Słownik etymologiczny języka polskiego [Etymological dictionary of the Polish language] (in Polish), Kraków: Towarzystwo Miłośników Języka Polskiego
• Krystyna Długosz-Kurczabowa (2021), “ksiądz”, in Wielki słownik etymologiczno-historyczny języka polskiego, →ISBN
• Brückner, Aleksander (1927), “ksiądz”, in Słownik etymologiczny języka polskiego [Etymological Dictionary of the Polish Language] (in Polish), Warsaw: Wiedza Powszechna
• S. Urbańczyk, editor (1962), “książę”, in Słownik staropolski (in Polish), volume 3, Wrocław, Warsaw, Kraków: Polish Academy of Sciences, page 423
• B. Sieradzka-Baziur, Ewa Deptuchowa, Joanna Duska, Mariusz Frodyma, Beata Hejmo, Dorota Janeczko, Katarzyna Jasińska, Krystyna Kajtoch, Joanna Kozioł, Marian Kucała, Dorota Mika, Gabriela Niemiec, Urszula Poprawska, Elżbieta Supranowicz, Ludwika Szelachowska-Winiarzowa, Zofia Wanicowa, Piotr Szpor, Bartłomiej Borek, editors (2011–2015), “książę”, in Słownik pojęciowy języka staropolskiego [Conceptual Dictionary of Old Polish] (in Polish), Kraków: IJP PAN, →ISBN
• Ewa Deptuchowa, Mariusz Frodyma, Katarzyna Jasińska-Różycka, Magdalena Klapper, Tomasz Kolowca, Dorota Kołodziej, Mariusz Leńczuk, Joanna Duska, Maria Bugajska, Jan German, Beata Hejmo, Iwona Nobis, Dariusz Piwowarczyk, Ludwika Szelachowska-Winiarzowa, editors (2024), “książę”, in Baza Leksykalna Średniowiecznej Polszczyzny [Lexical Base of Medieval Polish] (in Polish), Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk
• Wanda Decyk-Zięba; Krystyna Długosz-Kurczabowa; Stanisław Dubisz; Zygmunt Gałecki; Justyna Garczyńska; Halina Karaś; Alina Kępińska; Anna Pasoń; Izabela Stąpor; Barbara Taras; Izabela Winiarska-Górska (2008), “książę”, in Wanda Decyk-Zięba, Stanisław Dubisz, editors, Glosariusz staropolski - dydaktyczny słownik etymologiczny [Old Polish Glossary - Didactic Etymological Dictionary] (in Polish), Warszawa: Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego, →ISBN, page 73

Polish

Alternative forms

• ksąże, knieżę (Middle Polish)
• xiążę (pre-reform orthography (1816))
• ksioże (Southern Greater Poland, Morownica)
• ksiąze (Podhale, Rabka-Zdrój)
• księcio (Łowicz, Bednary, Kompina, Mystkowice, Janowice, Bobrowniki, Strugienice)

Etymology

Etymology tree

Proto-Indo-European *ǵenh₁-

Proto-Indo-European *-yós

Proto-Germanic *kunją

Proto-Indo-European *-n̥kʷo-der.?

Proto-Indo-European *-nós

Proto-Indo-European *-iHnos

Proto-Germanic *-īnaz

Proto-Indo-European *-kos

Proto-Germanic *-gaz

?

Proto-Germanic *-ingaz

Proto-Germanic *kuningazder.

Proto-Slavic *kъ̏nędzь

Proto-Slavic *-ę

Proto-Slavic *kъnęžę

Old Polish książę

Polish książę

Inherited from Old Polish książę with a semantic shift of ruler > young ruler/son of a ruler > prince. By surface analysis, ksiądz +‎ -ę.

Pronunciation

 

• IPA^(key): (normal speech) /ˈkɕɔw̃.ʐɛ/, (careful speech) /ˈkɕɔw̃.ʐɛw̃/, (normal speech) /ˈkɕɔn.ʐɛ/, (careful speech) /ˈkɕɔn.ʐɛw̃/

• (Middle Polish) IPA^(key): /ˈkɕɔ̃.ʐɛ̃/, /ˈkɕu.ʐɛ̃/

• Audio 1:

  (file)

• Audio 2:

  (file)

• Rhymes: -ɔw̃ʐɛw̃
• Syllabification: ksią‧żę

Noun

książę m pers or (Middle Polish) n (female equivalent księżna, related adjective książęcy, abbreviation ks.)

1. prince; duke (uncrowned ruler of a separate state)
   • 1997 September 23, Wojciech Orliński, Właśnie do księgarń trafiają "Literackie spacery po Internecie" Reinharda Kaisera, Agora S.A.:

     Utrapieniem niedoświadczonego poszukiwacza jest cecha Internetu, którą Kaiser nazywa "serendipity". Określenie to wywodzi się z bajki o trzech księciach Serendypu, którzy "dzięki swej mądrości i sprytowi odnajdywali wiele rzeczy, których wcale nie szukali".

     A common problem for inexperienced searchers is a feature of the internet that Kaiser calls "serendipity." The term comes from the fairy tale of the three princes of Serendipity, who "through their wisdom and cunning found many things they weren't even looking for."

   • 2006, Monika Piątkowska, Krakowska żałoba, Warszawa: W.A.B.:

     Zapominając, że słucha jej raptem czternastolatek, przedstawiła mu świat domowych służących takim, jaki był: piekło ogłupiałych wieśniaczek, obmacywanych przez paniczów, bałamuconych przez alfonsów, wykorzystywanych przez księciów z bajki, z których jedni okazują się hultajami bez grosza przy duszy, drudzy zaś złodziejami, wywiadującymi, który dom i z czego warto okraść.

     Forgetting that she was only fourteen years old, she presented the world of domestic servants as it was: a hell of bewildered peasant girls, groped by young masters, seduced by pimps, exploited by princes from a fairy tale, some of whom turned out to be penniless scoundrels, others thieves, scouting which houses were worth robbing and from what.

   1. (Middle Polish) duchy (land belonging to a prince or duke)
2. prince; duke (member of the royal family)
3. prince; duke (aristocrat who was given the title of prince)
4. prince (person who stands out in some field)
5. prince; prince charming (ideal man as a romantic partner)

   Synonym: królewicz

6. (Middle Polish) chief, superior

   Synonyms: przełożony, zarządca, zwierzchnik

   1. (Middle Polish, in the Old Testament) synonym of arcykapłan
   2. (Middle Polish) Egyptian priest

Usage notes

This word was neuter until the 18th century.

Declension

Standard, with neuter IV declension in the plural:

Declension of książę

	singular	plural
nominative	książę	książęta
genitive	księcia	książąt
dative	księciu	książętom
accusative	księcia	książąt
instrumental	księciem	książętami
locative	księciu	książętach
vocative	książę	książęta

Full neuter IV declension (dated), but with the accusative matching the genitive instead of the nominative:

Declension of książę

	singular	plural
nominative	książę	książęta
genitive	książęcia	książąt
dative	książęciu	książętom
accusative	książęcia	książąt
instrumental	książęciem	książętami
locative	książęciu	książętach
vocative	książę	książęta

With contracted plural (rare), by analogy with the singular:

Declension of książę

	singular	plural
nominative	książę	księcia
genitive	księcia	księciów
dative	księciu	księciom
accusative	księcia	księciów
instrumental	księciem	księciami
locative	księciu	księciach
vocative	księciu	księcia

Middle Polish:

Attested forms of książę

	singular	plural
nominative	książę	książęta
genitive	książęcia/księcia	książąt
dative	książęciu/książęci	książętom/książętam
accusative	książę/książęcia/księcia	książęta/książąt
instrumental	książęciem	książęty/książętami
locative	książęciu	książętach/książętoch
vocative	książę	książęta

• The Eastern Kraków dialect (Gdów, Bochnia) shows the genitive singular form ksiązęcia.
• The Western Kraków dialect (Miechów) shows the dative singular form ksiezeciu and the instrumental singular form księznym.
• The Podhale dialect shows the locative singular form kiesonce.
• The Southern Greater Poland dialect (Morownica) shows the instrumental singular form ksióżęciem.
• The Eastern Kraków dialect (Gdów, Bochnia) shows the instrumental singular form ksiązeciem.

Derived terms

nouns

• arcyksiążę
• książę ciemności
• książę Kościoła
• książę krwi
• książę małżonek
• książę z bajki
• księstwo
• księżna
• najjaśniejszy książę
• poczet książąt
• udzielny książę
• wielki książę

proper nouns

• Książę Apostołów
• Książę Kościoła

phrases

• co wolno księciu, nie wolno prosięciu

Related terms

adjectives

• arcyksiążęcy

nouns

• arcyksięstwo
• arcyksiężna
• arcyksiężniczka
• księżyc

Further reading

• “książę”, in Wielki słownik języka polskiego‎^[43] (in Polish), Instytut Języka Polskiego PAN
• “książę”, in Polish dictionaries at PWN‎^[44] (in Polish)
• Maria Renata Mayenowa; Stanisław Rospond; Witold Taszycki; Stefan Hrabec; Władysław Kuraszkiewicz (2010-2023), “książę”, in Słownik Polszczyzny XVI Wieku [A Dictionary of 16th Century Polish]
• “KSIĄŻĘ”, in Elektroniczny Słownik Języka Polskiego XVII i XVIII Wieku [Electronic Dictionary of the Polish Language of the XVII and XVIII Century], 16.06.2020
• Samuel Bogumił Linde (1808), “książę”, in Słownik języka polskiego, volume 1b, page 1165
• Aleksander Zdanowicz (1861), “książę”, in Słownik języka polskiego, Wilno 1861, volume I, page 559
• J. Karłowicz, A. Kryński, W. Niedźwiedzki, editors (1902), “książę”, in Słownik języka polskiego (in Polish), volume 2, Warsaw, page 606
• Jan Karłowicz (1901), “książę”, in Słownik gwar polskich [Dictionary of Polish dialects] (in Polish), volume 2: F do K, Kraków: Akademia Umiejętności, page 501
• Woliński, Marcin; Saloni, Zygmunt; Wołosz, Robert; Gruszczyński, Włodzimierz; Skowrońska, Danuta; Bronk, Zbigniew (2020), “książę”, in Słownik gramatyczny języka polskiego [Grammatical Dictionary of Polish]‎^[45], 4. online edition, Warszawa