ależ

See also: alez and alez.

Old Polish

Etymology

Etymology tree

Proto-Indo-European *(h₁)ōd

Proto-Balto-Slavic *ō

Proto-Slavic *a

Proto-Slavic *le

univ.

Proto-Slavic *ale

Old Polish ale

Proto-Indo-European *gʰe

Proto-Balto-Slavic *ge

Proto-Slavic *že

Old Polish -ż

Old Polish ależ

From ale + -ż. First attested in the 15th century.

Pronunciation

• IPA^(key): (10^th–15^th CE) /alʲɛ(ː)ʃ/
• IPA^(key): (15^th CE) /alʲɛʃ/, /alʲeʃ/

Conjunction

ależ

1. (emphatic, attested in Greater Poland) but
   • 1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 83:

     Tha pany przeczyw themu... nycz nye rzekla..., alesz po szmyerczy yego przyszla przed gayny szad

     [Ta pani przeciw temu... nic nie rzekła..., ależ po śmierci jego przyszła przed gajny sąd]

2. (attested in Lesser Poland) until
   • 1937 [End of the 15th century], Józef Birkenmajer, editor, Bogarodzica dziewica. Analiza tekstu, treści i formy‎^[1], number D, Częstochowa:

     Yensze trudy czyrpyal beszmyernye, yeszczecz byl nye przyszpial zawyernye, alesz sząm bog z marthwych wsthąl

     [Jenże trudy cirpiał bezmiernie, jeszczeć był nie przyśpiał zawiernie, ależ sam Bog zmartwychwstał]

   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[2], page 89:

     Mieszkajże tam, ależ (donec) cie ja wzowę

     [Mieszkajże tam, ależ (donec) cie ja wzowę]

3. (attested in Lesser Poland) if not
   • 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter]‎^{scan transliteration, transcription}, numbers 126, 2, Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament]:

     Alesz gospodzyn strz[e]dz bødze masta (nisi... custodierit), we prosznoscz czynø, gysz strzegø gego

     [Ależ Gospodzin strz[e]c będzie miasta (nisi... custodierit), we prozność czują, jiż strzegą jego]

4. unless
   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[3], page 182:

     *W swej sekci[e] albo zakonu nikogo nie przyjęli, jedno ależ rok służył (nisi sub anni probatione)

     [K swej sekci[e] albo zakonu nikogo nie przyjęli, jedno ależ rok służył (nisi sub anni probatione)]

5. (attested in Silesia) The meaning of this term is uncertain.
   • 1927 [1471], Jan Fijałek, editor, Cyzjojan kłobucki‎^[4], Kłobuck, page 443:

     Vye alesz Vlian, Pyotr y Maczk, ysz szly luthi

     [Wie ależ Ulijan, Piotr i Maćk, iż zły luty]

Particle

ależ

1. used to introduce a new, conflicting fact, but
   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[5], page 255:

     *Iżebyli wiedzieli, ktorego sie czasu to miało stać, nie leżeliby tamo, aleby ależ na ten czas przyszli (ad certam horam convenirent tantum si sciretur)

     [Iże [by] byli wiedzieli, ktorego sie czasu to miało stać, nie [leże]liby tamo, ale by ależ natenczas przyszli (ad certam horam convenirent tantum si sciretur)]

Descendants

• Polish: ależ, alez (Masuria, Warmia)
• Silesian: ależ

References

• B. Sieradzka-Baziur, Ewa Deptuchowa, Joanna Duska, Mariusz Frodyma, Beata Hejmo, Dorota Janeczko, Katarzyna Jasińska, Krystyna Kajtoch, Joanna Kozioł, Marian Kucała, Dorota Mika, Gabriela Niemiec, Urszula Poprawska, Elżbieta Supranowicz, Ludwika Szelachowska-Winiarzowa, Zofia Wanicowa, Piotr Szpor, Bartłomiej Borek, editors (2011–2015), “ależ”, in Słownik pojęciowy języka staropolskiego [Conceptual Dictionary of Old Polish] (in Polish), Kraków: IJP PAN, →ISBN

Polish

Alternative forms

• alez (Masuria, Warmia)

Etymology

Inherited from Old Polish ależ. By surface analysis, ale +‎ -ż.

Pronunciation

 

• IPA^(key): /ˈa.lɛʂ/

• (Middle Polish) IPA^(key): /ˈa.lɛʂ/
• (Masovia):
  • (Ostróda) IPA^(key): [ˈa.lɛʂ]

• Audio:

  (file)

• Rhymes: -alɛʂ
• Syllabification: a‧leż

Particle

ależ

1. (emphatic) used at the beginning of a sentence for emphasis

   Synonym: ale

2. (emphatic) used at the beginning of a sentence; similar in meaning to the English "hey, not so fast", especially when used multiple times

   Synonym: ale

3. (Middle Polish) that much, so, so much so; emphasizes the scale of a quality

   Synonym: aż

4. (Middle Polish) only, merely

   Synonyms: jedynie, tylko

Conjunction

ależ

1. (Middle Polish) until

   Synonyms: aż, dopóki nie

2. (Middle Polish) if not, unless

   Synonym: chyba że

Related terms

particle

• ale to

Further reading

• ależ in Wielki słownik języka polskiego, Instytut Języka Polskiego PAN
• ależ in Polish dictionaries at PWN
• Maria Renata Mayenowa; Stanisław Rospond; Witold Taszycki; Stefan Hrabec; Władysław Kuraszkiewicz (2010-2023), “ależ”, in Słownik Polszczyzny XVI Wieku [A Dictionary of 16th Century Polish]
• J. Karłowicz, A. Kryński, W. Niedźwiedzki, editors (1900), “ależ”, in Słownik języka polskiego (in Polish), volume 1, Warsaw, page 24
• Zofia Stamirowska (1987-2024), “ależ”, in Anna Basara, editor, Słownik gwar Ostródzkiego, Warmii i Mazur, volume 1, Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, →ISBN, page 121

Silesian

Etymology

Inherited from Old Polish ależ. By surface analysis, ale +‎ -ż.

Pronunciation

• IPA^(key): /ˈa.lɛʂ/

• Audio:

  (file)

• Rhymes: -alɛʂ
• Syllabification: a‧leż

Particle

ależ

1. (emphatic) used at the beginning of a sentence for emphasis

Further reading

• Aleksandra Wencel (2023), “alez”, in Dykcjůnôrz ślų̊sko-polski, page 17