-TÁÁL

See also: taal, Taal, -taał, and -táál

Navajo

Etymology 1

From Proto-Athabaskan *tatłʼ (“to act abruptly with the foot”), in bases related to stepping, stomping, kicking. Also occurs in a meaning related to bursting and exploding.

Cognate root found in Ahtna taatlʼ, Carrier əstał (“to kick”), dîstəł (“to explode”).

Root

-TÁÁL

  1. to move the foot

Theme	Category	Bases	Transitive bases
∅	motion	S steps yitaał (∅-MOM) yitádiitaał
l		S steps about, is angry, nervous, S pulsates ńdiiltaał naaltal (CONT)
di + ∅	motion	S sticks his foot, steps to ditaał (∅-MOM) dinitaał (“stuck”) haditaał deetaał (ni-MOM) ndeetaał ndadiltal (CONT)
(dzi) + ∅	successive	S kicks Motion: dzitaał (∅-MOM) adzitaał dziditaał yitázdiitaał ndzítaał (ni-MOM) — Successive (without dzi-): aditał (Iter.) — — — — nikídíltał (REP) (with l-class.?) nikídiitał (SEM)	S kicks P   — ayídzíłtaał — — — ch'íyídzíłtaał   — yótaał (yíní-rep.) yííníitaał (yíníi-sem.) néinitał (SER) yiyiitał (SEM)
l	motion	S dashes ? (∅-MOM) iiltaał diltaał diiltaał haaltaał naaltaał tádíltaał yisdáltaał yíltaał (ni-MOM) chʼéltaał naaltaał (CONT) yiltaał (PROG)

See also other roots of attacking like -DON (“to shoot”), -GHAAL (“to bat”), -TʼOH (“to shoot”), -TŁʼIN (“to sling”), -TSXIZ (“to whip”) etc, for a similar alternation between dzi- (“away into space”), yíní- (repetitive), yíníi- (semelfactive) and adi- (“to be given to —, to be a —er”, iterative) in successive themes.

  2. to pop, spurt, fly off

Theme	Category	Bases	Transitive bases (O + ł)
l	successive	S pops (bikʼídahaltaał) (hadahaltaał) nʼdiiltaał (“breaks loose”) diltał (REP) yiiltał (SEM)	S pops O — — — — yiyiiłtał (SEM)

The first two bases are seriative forms of the “dash” theme above.

Stem set

Aspect	Imperfective	Perfective	Future	Iterative	Optative
Momentaneous	-taał	-táál	-tał	-tał	-taał
Continuative	-taał / -tal	-táál	-tał	-tał	-taał
Repetitive	-tał	-táál	-tał	-tał	-tał
SER	-tał	-táál	-tał	-tał	-tał
Semelfactive	-tał	-tał	-tał	-tał	-tał

See also Appendix: Roots and stems derivation.

Synonyms

to act with body:

• -ʼĄ́ (head)
• -CHID (hand)
• -ʼEEZ (foot)
• -NEʼ (head)
• -NIIʼ (hand)

to pulsate:

• -TAH
• -TʼIʼ
• -TŁAH

to go swiftly, to dash:

• -TʼIʼ
• -TEEʼ
• -WOD
• -ZAAL

to pop:

• -CHOZH
• -DO
• -DON

Derived terms

Navajo terms belonging to the root -TÁÁL (move foot)

aditał

adzitaał

ayídzíłtaał

chʼéltaał

diltaał

dziditaał

dzitaał

haaltaał

iiltaał

naaltaał

yaaltaał

yiltał

yitaał

yiyiitał

yótaał

Navajo terms belonging to the root -TÁÁL (pop)

bikʼídahaltaał

diltał

yiiltał

Etymology 2

Probably identical to the above root. Occurs in Southern Athabaskan in bases related to singing or holding a ceremony.

Compare Ahtna deltatl’ (“make a speech”), Lower Tanana deltutł (“he is talking loudly”), Carrier dəztəl (“to shout”), themselves extension of the bursting / explosion meaning above.

Root

-TÁÁL

1. to sing, to hold a ceremony

Theme	Category	Bases	Transitive bases (O + ł)
ho + ∅	operative	S sings ahoʼniitaał (MOM) nihótaał hataał (DUR)

Stem set

Aspect	Imperfective	Perfective	Future	Iterative	Optative
MOM / DUR	-taał	-táál	-tał	-tał	-taał

Synonyms

to sing:

• -ʼĄ́
• -ʼAʼ
• -KʼAAZH (falsetto)

Derived terms

Navajo terms belonging to the root -TÁÁL (sing)

ahoʼniitaał

hatáál

hataał