trzeć

See also: trzéc

Old Polish

Etymology

Etymology tree

Proto-Indo-European *terh₁-

Proto-Balto-Slavic *térˀtei

Proto-Slavic *tèrti

Old Polish trzeć

Inherited from Proto-Slavic *tèrti. First attested in the 15th century.

Pronunciation

• IPA^(key): (10^th–15^th CE) /tr̝ɛ(ː)t͡ɕʲ/
• IPA^(key): (15^th CE) /tr̝ɛt͡ɕʲ/, /tr̝et͡ɕʲ/

Verb

trzeć impf

1. (attested in Greater Poland) to saw, to cut (to cut with a saw)
   • 1977-1980 [c. 1470], urowska-Górowska Wanda, Kyas Vladimir, editors, Mamotrekty staropolskie‎^{[1], [2], [3]}, Lubin, page 73:

     Trą pylą saro

     [Trę piłą saro]

   • c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 100v:

     Pindere id est pilo tundere terrere secundum Papias trzecz

     [Pindere id est piłą tundere terrere secundum Papias trzeć]

   1. (attested in Greater Poland, hapax legomenon) to process by cutting
      • c. 1500, Wokabularz lubiński, Lubiń: inkunabuł Archiwum Archidiecezjalnego w Gnieźnie, sygn. Inc. 78d., page 75v:

        Lima est instrumentum fabrile eyn feyl proprie pylka kthora zelazo trą

        [Lima est instrumentum fabrile, proprie piłka, ktorą żelazo trą]

2. (attested in Sieradz-Łęczyca) to powder (to grind something into powder, to crush it by rubbing)
   • 1930 [c. 1455], “Dan”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 2, 40:

     Iako szelyazo trze a skracza wszitki rzeczi, tak stroskoce te wszitki rzeczi a zetrze

     [Jako żelazo trze a skraca wszytki rzeczy, tak stroskoce ty wszytki rzeczy a zetrze]

   • 1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności‎^{[4], [5], [6]}, volume XXII, Łęczyca, page 16:

     Lima loąui:... In tenuem ferrum forti molo, trą, dente farinam et cadit a tritu, tarczya, dura farina meo. Ferrea... castigo, gl. corrigo thrą, tubera morsu

     [Lima loąui:... In tenuem ferrum forti molo, trę, dente farinam et cadit a tritu, tarczya, dura farina meo. Ferrea... castigo, gl. corrigo trę, tubera morsu]

   • 1939 [XV p. post.], Adam Bednarski, editor, Materiały do dziejów medycyny polskiej w XIV i XV stuleciu‎^[7], page 74:

     Vezmy makuch linvm y *trzye go dlugo w doniczcze..., alysz bądzye yako masscz

     [Weźmi makuch linum i *trze go długo w doniczce..., aliż będzie jako maść]

3. (attested in Lesser Poland, hapax legomenon, of dried hemp stalks) to crumble, to break
   • 1927 [1471], Jan Fijałek, editor, Cyzjojan kłobucki‎^[8], Kłobuck, page 445:

     Conopye Franczek trze

     [Konopie Franczek trze]

4. (attested in Sieradz-Łęczyca, hapax legomenon) to oppress, to suppress
   • 1874-1891 [1466], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności‎^{[9], [10], [11]}, volume XXII, Łęczyca, page 15:

     Priuatur faleris, freno priuatur honesto, hunc premit, gl. agrauat trze[sze], assiduo reda cruenta iugo

     [Priuatur faleris, freno priuatur honesto, hunc premit, gl. agrauat trze[sze], assiduo reda cruenta iugo]

5. (hapax legomenon) to annihilate, to put an end to
   • 1930 [c. 1455], “Judith”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 9, 10:

     Nye wyedzø, yszesz ti sam bog nasz, gen trzesz boge przecywne ot poczøtka

     [Nie wiedzą, iżeś ty sam Bog nasz, jen trzesz boje przeciwne ot początka]

6. (reflexive with się, attested in Lesser Poland, hapax legomenon) to squeeze through, to push through
   • 1874-1891 [XV med.], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności‎^{[12], [13], [14]}, volume XXIV, Częstochowa, page 349:

     Alii inter spinas tarly sszą, czysnąli szą, ut salvarentur

     [Alii inter spinas tarli się, cisnęli się, ut salvarentur]

Derived terms

nouns

• tarcica
• tarcie
• tarka
• tarło
• tracz

verbs

• natrzeć pf
• otrzeć pf, ocirać impf
• potrzeć pf
• przetrzeć pf
• rozetrzeć pf, rozcierać impf
• utrzeć pf, ucirać impf
• wytrzeć pf
• zetrzeć pf
• ścirać impf

Related terms

adjectives

• tarcicowy

Descendants

• Polish: trzeć, trzyć (Middle Polish, Lasovia, Podhale, Western Kraków), tarć (Northern Borderlands, Lithuania, Podhale), treć (Podhale)
• Silesian: trzić

References

• Boryś, Wiesław (2005), “trzeć”, in Słownik etymologiczny języka polskiego (in Polish), Kraków: Wydawnictwo Literackie, →ISBN
• Mańczak, Witold (2017), “trzeć”, in Polski słownik etymologiczny (in Polish), Kraków: Polska Akademia Umiejętności, →ISBN
• S. Urbańczyk, editor (1984), “trzeć, trzeć się”, in Słownik staropolski (in Polish), volume 9, Wrocław, Warsaw, Kraków, Gdańsk, Łódź: Polish Academy of Sciences, page 204
• B. Sieradzka-Baziur, Ewa Deptuchowa, Joanna Duska, Mariusz Frodyma, Beata Hejmo, Dorota Janeczko, Katarzyna Jasińska, Krystyna Kajtoch, Joanna Kozioł, Marian Kucała, Dorota Mika, Gabriela Niemiec, Urszula Poprawska, Elżbieta Supranowicz, Ludwika Szelachowska-Winiarzowa, Zofia Wanicowa, Piotr Szpor, Bartłomiej Borek, editors (2011–2015), “trzeć, trzeć się”, in Słownik pojęciowy języka staropolskiego [Conceptual Dictionary of Old Polish] (in Polish), Kraków: IJP PAN, →ISBN
• Ewa Deptuchowa, Mariusz Frodyma, Katarzyna Jasińska, Magdalena Klapper, Dorota Kołodziej, Mariusz Leńczuk, Ludwika Szelachowska-Winiarzowa, Zofia Wanicowa, editors (2023), “trzeć”, in Rozariusze z polskimi glosami. Internetowa baza danych [Dictionaries of Polish glosses, an Internet database] (in Polish), Kraków: Pracownia Języka Staropolskiego Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk

Polish

Alternative forms

• trzyć (Middle Polish, Lasovia, Podhale, Western Kraków)
• tarć (Northern Borderlands, Lithuania, Podhale)
• treć (Podhale)

Etymology

Etymology tree

Proto-Indo-European *terh₁-

Proto-Balto-Slavic *térˀtei

Proto-Slavic *tèrti

Old Polish trzeć

Polish trzeć

Inherited from Old Polish trzeć.

Pronunciation

 

• IPA^(key): /ˈtʂɛt͡ɕ/

• (Middle Polish) IPA^(key): (16^th c.) /ˈtr̝ɛt͡ɕ/, (17^th–18^th c.) /ˈtʂɛt͡ɕ/, (16^th c.) /ˈtr̝et͡ɕ/, (17^th–18^th c.) /ˈtʂet͡ɕ/
• (Borderlands):
  • (Southern Borderlands) IPA^(key): [ˈtʂɛt͡ɕ]

• Audio 1; “trzeć”:

  (file)

• Audio 2; “trzeć się”:

  (file)

• Rhymes: -ɛt͡ɕ
• Syllabification: trzeć

Verb

trzeć impf

1. (transitive) to rub (to move a body part or a held object such that it touches some surface) [with instrumental ‘with what’]

   Synonym: pocierać

   trzeć czoło ― to rub one's forehead

   trzeć nos ― to rub one's nose

2. (intransitive) to rub against, to bump up against (to come into contact with something while in motion) [with o (+ accusative) ‘against what’; or with instrumental ‘with what’]

   Synonyms: ocierać się, szorować

3. (transitive, cooking) to grate, to shred (to chop up food items using a grater) [with na (+ locative) ‘on what’]

   Synonyms: ścierać, tarkować, ucierać

4. (transitive) to saw, to cut (to cut with a saw) [with na (+ accusative) ‘into what’]

   Synonym: rżnąć

5. (transitive, obsolete, rare, of clothes) to chafe, to pinch

   Synonyms: obcierać, uwierać

6. (transitive, obsolete) to powder, to crush, to grind (to change hemp or grain into a powder)

   Synonyms: międlić, młócić

7. (reflexive with się) to rub oneself [with instrumental ‘with what’; or with po (+ locative) ‘across what body part’]

   Synonym: przycierać się

8. (reflexive with się) to rub each other [with instrumental ‘with what’; or with o (+ accusative) ‘against whom/what’]

   Synonym: ocierać się

9. (reflexive with się) to spawn (to deposit eggs in water)

   Synonyms: ikrzyć się, składać ikrę

10. (reflexive with się, obsolete) to rub up against (to argue, to quarrel)

    Synonym: kłócić się

Conjugation

Conjugation of trzeć impf

	person	singular			plural
		masculine	feminine	neuter	virile	nonvirile
infinitive		trzeć
present tense	1st	trę			trzemy
	2nd	trzesz			trzecie
	3rd	trze			trą
	impersonal	trze się
past tense	1st	tarłem, -(e)m tarł	tarłam, -(e)m tarła	tarłom, -(e)m tarło	tarliśmy, -(e)śmy tarli	tarłyśmy, -(e)śmy tarły
	2nd	tarłeś, -(e)ś tarł	tarłaś, -(e)ś tarła	tarłoś, -(e)ś tarło	tarliście, -(e)ście tarli	tarłyście, -(e)ście tarły
	3rd	tarł	tarła	tarło	tarli	tarły
	impersonal	tarto
future tense	1st	będę tarł, będę trzeć	będę tarła, będę trzeć	będę tarło, będę trzeć	będziemy tarli, będziemy trzeć	będziemy tarły, będziemy trzeć
	2nd	będziesz tarł, będziesz trzeć	będziesz tarła, będziesz trzeć	będziesz tarło, będziesz trzeć	będziecie tarli, będziecie trzeć	będziecie tarły, będziecie trzeć
	3rd	będzie tarł, będzie trzeć	będzie tarła, będzie trzeć	będzie tarło, będzie trzeć	będą tarli, będą trzeć	będą tarły, będą trzeć
	impersonal	będzie trzeć się
conditional	1st	tarłbym, bym tarł	tarłabym, bym tarła	tarłobym, bym tarło	tarlibyśmy, byśmy tarli	tarłybyśmy, byśmy tarły
	2nd	tarłbyś, byś tarł	tarłabyś, byś tarła	tarłobyś, byś tarło	tarlibyście, byście tarli	tarłybyście, byście tarły
	3rd	tarłby, by tarł	tarłaby, by tarła	tarłoby, by tarło	tarliby, by tarli	tarłyby, by tarły
	impersonal	tarto by
imperative	1st	niech trę			trzyjmy
	2nd	trzyj			trzyjcie
	3rd	niech trze			niech trą
active adjectival participle		trący	trąca	trące	trący	trące
passive adjectival participle		tarty	tarta	tarte	tarci	tarte
contemporary adverbial participle		trąc
verbal noun		tarcie

Derived terms

adjectives

• cierny

nouns

• bułka tarta
• tara
• tarcie
• tarka
• tarło
• tartak
• tracz
• trociny

verbs

• dotrzeć pf, docierać impf
• natrzeć pf, nacierać impf
• obetrzeć pf, obcierać impf
• odetrzeć pf, odcierać impf
• otrzeć pf, ocierać impf
• podetrzeć pf, podcierać impf
• potrzeć pf, pocierać impf
• przetrzeć pf, przecierać impf
• przytrzeć pf, przycierać impf
• rozetrzeć pf, rozcierać impf
• utrzeć pf, ucierać impf
• wetrzeć pf, wcierać impf
• wytrzeć pf, wycierać impf
• zatrzeć pf, zacierać impf
• zetrzeć pf, ścierać impf

verbs

• trzeć kolanami impf

Further reading

• trzeć in Wielki słownik języka polskiego, Instytut Języka Polskiego PAN
• trzeć się in Wielki słownik języka polskiego, Instytut Języka Polskiego PAN
• trzeć in Polish dictionaries at PWN
• Maria Renata Mayenowa; Stanisław Rospond; Witold Taszycki; Stefan Hrabec; Władysław Kuraszkiewicz (2010-2023), “trzeć”, in Słownik Polszczyzny XVI Wieku [A Dictionary of 16th Century Polish]
• Maria Renata Mayenowa; Stanisław Rospond; Witold Taszycki; Stefan Hrabec; Władysław Kuraszkiewicz (2010-2023), “trzeć się”, in Słownik Polszczyzny XVI Wieku [A Dictionary of 16th Century Polish]
• “TRZEĆ”, in Elektroniczny Słownik Języka Polskiego XVII i XVIII Wieku [Electronic Dictionary of the Polish Language of the XVII and XVIII Century], 24.03.2015
• Samuel Bogumił Linde (1807–1814), “trzeć”, in Słownik języka polskiego
• Aleksander Zdanowicz (1861), “trzeć”, in Słownik języka polskiego, Wilno 1861
• J. Karłowicz, A. Kryński, W. Niedźwiedzki, editors (1919), “trzeć”, in Słownik języka polskiego (in Polish), volume 7, Warsaw, page 146
• Jan Karłowicz (1907), “trzeć”, in Jan Łoś, editors, Słownik gwar polskich [Dictionary of Polish dialects] (in Polish), volume 5: R S Ś T, Kraków: Akademia Umiejętności, page 432