ընդ

Definition from Wiktionary, the free dictionary
Jump to: navigation, search

Old Armenian[edit]

Alternative forms[edit]

  • ըն ‎(ən) (post-classical, rare)

Etymology[edit]

From Proto-Indo-European *h₂énti. See also ենթ- ‎(entʿ-).

Preposition[edit]

ընդ ‎(ənd)

  1. (with genitive) in the place, instead of; for
    թագաւորել ընդ նորա‎ ― tʿagaworel ənd nora ― to reign instead of him, to succeed him
    նա ինձ չար ընդ բարւոյ հատոյց‎ ― na inj čʿar ənd barwoy hatoycʿ ― he repaid me with evil in place of the good
    տալ գինս ընդ կերակրոյ‎ ― tal gins ənd kerakroy ― to give price for food
    տուր ընդ իմ եւ ընդ քո‎ ― tur ənd im ew ənd kʿo ― give for me and for you
    փոխանակ ընդ կնոջ միոյ‎ ― pʿoxanak ənd knoǰ mioy ― instead of a certain woman
    փոխանակ ընդ այնր‎ ― pʿoxanak ənd aynr ― for it
    ընդ է՞ր‎ ― ənd ē?r ― why? for what reason? wherefore?
    ընդ է՞ր ոչ‎ ― ənd ē?r očʿ ― why not?
  2. (with dative) with
    խօսել սկսաւ ընդ նմա‎ ― xōsel sksaw ənd nma ― started talking with him
    կին նորա եկեալ էր ընդ նմա‎ ― kin nora ekeal ēr ənd nma ― his wife had come with him
  3. (with dative) marks the indirect object with some verbs
    նախանձել ընդ ումեք‎ ― naxanjel ənd umekʿ ― to be jealous of someone
    համբուրեաց ընդ նմա‎ ― hambureacʿ ənd nma ― he kissed him
  4. (with accusative) to, in the direction of
    ընդ կողմանս կողմանս‎ ― ənd kołmans kołmans ― in many directions
    ընդ ամենայն գաւառաս‎ ― ənd amenayn gawaṙas ― into many regions
    ընդ ամենայն երկիր‎ ― ənd amenayn erkir ― in all countries
    ընդ արեւմուտս հիւսիսոյ‎ ― ənd arewmuts hiwsisoy ― towards north-west
    ընդ մէջ‎ ― ənd mēǰ ― in; into, inside, in the midst; through
    ընդ մէջ կտրել‎ ― ənd mēǰ ktrel ― to split, to pass or go across
    ընդ գիրկս մտանել‎ ― ənd girks mtanel ― to draw the bow strongly
  5. (with accusative) marks the indirect object with some verbs
    եւ նա ընդ բանսն խռովեցաւ‎ ― ew na ənd bansn xṙovecʿaw ― and he got offended because of the words
    ուրախ եղաք ընդ այս‎ ― urax ełakʿ ənd ays ― we were happy because of this
    ընդ միմեամնս գրգռեալ‎ ― ənd mimeamns grgṙeal ― inflamed against each other
    զայրացան ընդ բանս նորա‎ ― zayracʿan ənd bans nora ― they were angry at his words
    նայել ընդ ամբոխ‎ ― nayel ənd ambox ― to look at a crowd
    հայել ընդ երկինս‎ ― hayel ənd erkins ― to look at the sky
  6. (with accusative) with
    առին ընդ իւրեանս պատարագս‎ ― aṙin ənd iwreans patarags ― they took with them presents
    կագել ընդ հողմս‎ ― kagel ənd hołms ― to fight with winds
    ընդ իս խօսել‎ ― ənd is xōsel ― to speak with me
    եկ ընդ իս‎ ― ek ənd is ― come away with me
    ընդ խաղ, կատակս‎ ― ənd xał, kataks ― ludicrously, facetiously
    ընդ խաբս‎ ― ənd xabs ― fraudulently, erroneously
    ընդ աղօտ‎ ― ənd ałōt ― obscurely; near sighted, hazy, obscure
    իբրեւ ընդ աղօտ իմն շունչ յըռնգունս ունէին‎ ― ibrew ənd ałōt imn šunčʿ yəṙnguns unēin ― they were at the last gasp
    ընդ մի բերան‎ ― ənd mi beran ― with one voice, unanimously
    դի՛ր զգիրսդ ընդ այլս‎ ― dír zgirsd ənd ayls ― put these books with the others
  7. (with accusative) through
    մտանել ընդ դուռն նեղ‎ ― mtanel ənd duṙn neł ― to enter through a narrow doorway
    ընկենուլ ընդ պատուհանն‎ ― ənkenul ənd patuhann ― to throw out of window
    ի լիւղ անցանէր ընդ գետն Եփրատ‎ ― i liwł ancʿanēr ənd getn Epʿrat ― was crossing Euphrates by swimming
    անցանել ընդ Կարին‎ ― ancʿanel ənd Karin ― to pass through Erzerum
    անցանել ընդ այն‎ ― ancʿanel ənd ayn ― to go that way
    ընդ եղեգան փող ծուխ ելանէր, ընդ եղեգան փող բոց ելանէր‎ ― ənd ełegan pʿoł cux elanēr, ənd ełegan pʿoł bocʿ elanēr ― smoke rose from the reed, a flame rose from the reed
  8. (with accusative) in, on
    յածիք ընդ ծով եւ ընդ ցամաք‎ ― yacikʿ ənd cov ew ənd cʿamakʿ ― you travel on sea and on earth
    ընդ բազում տեղիս‎ ― ənd bazum tełis ― in many places
    ընդ միտս իւր‎ ― ənd mits iwr ― in his mind
    ընդ միտ ածել, հարկանել‎ ― ənd mit acel, harkanel ― to think, to reason in one's mind
    ընդ ամենայն տեղիս‎ ― ənd amenayn tełis ― everywhere
    ընդ թիւ մտանել‎ ― ənd tʿiw mtanel ― to be reckoned among
  9. (with accusative) at the time of, at
    ընդ առաւօտանալն‎ ― ənd aṙawōtanaln ― at the time when it was dawning
    ընդ ծագել արգեական‎ ― ənd cagel argeakan ― when the sun was rising
    ընդ փթթելն եւ գօսասցի‎ ― ənd pʿtʿtʿeln ew gōsascʿi ― it will fade as soon as it blooms
    ընդ աւուրսն ընդ այնոսիկ, ընդ ժամանակսն ընդ այնոսիկ, ընդ այնու ժամանակաւ‎ ― ənd awursn ənd aynosik, ənd žamanaksn ənd aynosik, ənd aynu žamanakaw ― in those days, at that time
    ընդ առաւօտն, այգն‎ ― ənd aṙawōtn, aygn ― at break of day
    ընդ երեկս, երեկոյս, երեկոյն‎ ― ənd ereks, erekoys, erekoyn ― towards the evening
    մեկնեցաւ ընդ լուր համբաւոյ գալստեան նորա‎ ― meknecʿaw ənd lur hambawoy galstean nora ― he set out on the report of his coming
    ընդ ամս տասն‎ ― ənd ams tasn ― during ten years
  10. (with accusative) into (with numerals)
    ընդ երիս բաժանել զզօրսն‎ ― ənd eris bažanel zzōrsn ― to divide the army into three parts
    ընդ երկու կտրել‎ ― ənd erku ktrel ― to cut into two
  11. (with accusative) from
    կախել ընդ ռնգունքն‎ ― kaxel ənd ṙngunkʿn ― to hang from the nose
    կապէին ընդ նաւ‎ ― kapēin ənd naw ― were tying to the ship
  12. (with accusative) by, with, with the help of
    ընդ ձեռն‎ ― ənd jeṙn ― with or by the hand
    ընդ իւրեանց ձեռն ընկեցին‎ ― ənd iwreancʿ jeṙn ənkecʿin ― they threw with their own hands
  13. (with accusative) between (reduplicated and used with a conjunction)
    ընդ մեզ եւ ընդ ձեզ‎ ― ənd mez ew ənd jez ― between us and you
    ընդ երկինս եւ ընդ երկիր‎ ― ənd erkins ew ənd erkir ― between heaven and earth
    ընդ Շապուհ եւ ընդ Արշակ‎ ― ənd Šapuh ew ənd Aršak ― between Shapur and Arsaces
    ընդ շատ եւ ընդ փոքր‎ ― ənd šat ew ənd pʿokʿr ― more or less, a little more, a little less
    ընդ այս եւ ընդ այն‎ ― ənd ays ew ənd ayn ― between this and that; altogether, unitedly
  14. (with accusative) taken together, counted together (reduplicated and used with a conjunction)
    ընդ հեծեալ եւ ընդ հետեւակ‎ ― ənd heceal ew ənd hetewak ― the cavalry and infantry together
    ընդ այր եւ ընդ կին‎ ― ənd ayr ew ənd kin ― as much the man as the woman
  15. (with accusative) found in idioms
    հանել ընդ սուր‎ ― hanel ənd sur ― to consign to a sword
    ընդ ցից հանել‎ ― ənd cʿicʿ hanel ― to impale
    ընդ ժամս ժամս‎ ― ənd žams žams ― sometimes
    ընդ ժամանակս ժամանակս‎ ― ənd žamanaks žamanaks ― from time to time
    ընդ այս ընդ այն‎ ― ənd ays ənd ayn ― to and fro
    ընդ ամենայն‎ ― ənd amenayn ― totally, in all
    ընդ հակառակն‎ ― ənd hakaṙakn ― on the contrary; cross-wise
    ընդ ոտն հարկանել‎ ― ənd otn harkanel ― to trample under foot
    ընդ առաջ‎ ― ənd aṙaǰ ― before, against
    ընդ առաջ գալ, յառնել, գնալ, ելանել, լինել‎ ― ənd aṙaǰ gal, yaṙnel, gnal, elanel, linel ― to go to meet; to anticipate, to obviate, to prevent, to meet, to affront, to face
    ընդ հուպ‎ ― ənd hup ― near, close, at hand; by and by, shortly, soon, very soon, in a short time
    ընդ ձեռն‎ ― ənd jeṙn ― by means of, through
    ընդ վայր‎ ― ənd vayr ― in vain, uselessly
    ընդ վայր հարկանել‎ ― ənd vayr harkanel ― to throw away, to abandon, to despise
    ընդ վայր յածիլ‎ ― ənd vayr yacil ― to run here and there, to rove, to wander; ընդ վայր խօսել
    ընդ վայր պայքարումն‎ ― ənd vayr paykʿarumn ― idle dispute
  16. (with ablative) at, on
    ընդ աջմէ‎ ― ənd aǰmē ― to the right
    նի՛ստ ընդ աջմէ իմմէ‎ ― níst ənd aǰmē immē ― sit to my right!
    ընդ ահեկէն‎ ― ənd ahekēn ― on the left
  17. (with ablative, rare) because of
    ընդ երկիւղէն‎ ― ənd erkiwłēn ― because of fear
    ընդ հեղգութենէն լինի‎ ― ənd hełgutʿenēn lini ― it happens because of laziness
  18. (with ablative) from
    ընդ արեւելից կողմանէ‎ ― ənd arewelicʿ kołmanē ― from the eastern side
  19. (with instrumental) under
    ընդ հողով‎ ― ənd hołov ― under the soil
    ընդ ծառով‎ ― ənd caṙov ― under a tree
    ընդ մահճօք‎ ― ənd mahčōkʿ ― under the bed
    ընդ երկնիւք‎ ― ənd erkniwkʿ ― under heaven
    ընդ իւրեւ/իւրեաւ‎ ― ənd iwrew/iwreaw ― under him
    ընդ պատրուակաւ‎ ― ənd patruakaw ― under pretence
    պատունդան ընդ ոտիւք այլոյ‎ ― patundan ənd otiwkʿ ayloy ― a pedestal under others' feet
    ընդ գրով արկանել‎ ― ənd grov arkanel ― to put into writing
    ընդ ահիւ անկանել‎ ― ənd ahiw ankanel ― to fall under fear
    ունիմ ընդ ինեւ զինուորս‎ ― unim ənd inew zinuors ― I have soldiers under my authority
    ընդ ակամբ հայել‎ ― ənd akamb hayel ― to look upon one with an evil eye or with aversion
  20. (with instrumental) indicates a locative sense
    ընդ անձամբ բառնալ‎ ― ənd anjamb baṙnal ― to take upon oneself
    ընդ լերանց ստորոտովք‎ ― ənd lerancʿ storotovkʿ ― by the feet of the mountains
    եօթանասուն եւ հինգ ամք ընդ ութ հարիւրով‎ ― eōtʿanasun ew hing amkʿ ənd utʿ hariwrov ― eight hundred and seventy five years

Usage notes[edit]

In compounds the word may sometimes change to ընտ- ‎(ənt-) by devoicing of դ ‎(d); ըն- ‎(ən-) when դ ‎(d) drops under the influence of the next consonant as in ընկեր ‎(ənker) from *ընդ-կեր ‎(ənd-ker); ըմ- ‎(əm-) before labial consonants as in ըմբոշխնել ‎(əmbošxnel) from *ընդ-բոշխնել ‎(ənd-bošxnel).

Derived terms[edit]

References[edit]

  • Petrosean, H. Matatʿeay V. (1879), “ընդ”, in Nor Baṙagirkʿ Hay-Angliarēn [New Dictionary Armenian–English], Venice: S. Lazarus Armenian Academy
  • Abrahamyan, Ašot (1976) Grabari jeṙnark [A Handbook of Old Armenian] (in Armenian), 4th edition, Yerevan: Luys
  • Ačaṙean, Hračʿeay (1971–1979), “ընդ”, in Hayerēn armatakan baṙaran [Dictionary of Armenian Root Words] (in Armenian), 2nd edition, Yerevan: University Press, published 1926–1935
  • Awetikʿean, G.; Siwrmēlean, X.; Awgerean, M. (1836–1837), “ընդ”, in Nor baṙgirkʿ haykazean lezui [New Dictionary of the Armenian Language] (in Old Armenian), Venice: S. Lazarus Armenian Academy