rząd

Kashubian

Etymology

Etymology tree

Proto-Balto-Slavic *rindas

Proto-Slavic *rędъ

Proto-Indo-European *-yeti

Proto-Indo-European *-éyeti

Proto-Balto-Slavic *-éitei

Proto-Slavic *-iti

Proto-Slavic *rędìti

Old Polish rzędzić

Polish rządzićdeverb.

Polish rządbor.

Kashubian rząd

Borrowed from Polish rząd.

Pronunciation

• IPA^(key): /ˈr̝ɔ̃t/
• Rhymes: -ɔ̃t
• Syllabification: rząd

Noun

rząd m inan

1. government

Declension

Declension of rząd

	singular	plural
nominative	rząd	rządë
genitive	rządu	rządów
dative	rządowi	rządóm
accusative	rząd	rządë
instrumental	rządã	rządama
locative	rządze	rządach
vocative	rząd/rządze	rządë

Further reading

• Jan Trepczyk (1994), “rząd”, in Słownik polsko-kaszubski (in Kashubian), volumes 1–2
• Eùgeniusz Gòłąbk (2011), “rząd”, in Słownik Polsko-Kaszubski / Słowôrz Pòlskò-Kaszëbsczi‎^[2]
• “rząd”, in Internetowi Słowôrz Kaszëbsczégò Jãzëka [Internet Dictionary of the Kashubian Language], Fundacja Kaszuby, 2022

Old Polish

Etymology

Etymology tree

Proto-Balto-Slavic *rindas

Proto-Slavic *rędъ

Old Polish rząd

Inherited from Proto-Slavic *rędъ. First attested in the 14th century.

Pronunciation

• IPA^(key): (10^th–15^th CE) /r̝ɑ̃t/
• IPA^(key): (15^th CE) /r̝ɑ̃t/

Noun

rząd m inan

1. row, series (line of objects)
   • 1930 [c. 1455], “Neh”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 8, 7:

     Ale lyvd stal kaszdi w svem rzødze (in gradu suo)

     [Ale lud stał każdy w swem rzędzie (in gradu suo)]

2. order (sequence in an established order)
   • 1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 2, 17:

     Kaszdi w myesczech a w rzødzech (per loca et ordines) swych poydø

     [Każdy w mieściech a w rzędziech (per loca et ordines) swych pojdą]

3. (attested in Greater Poland) order (established order, accepted rules of conduct)
   • End of the 15th century, Dekalog - Dziesięcioro przykazań bożych - Decem praecepta Dei, volume III, number 4:

     Nye pozchąday zchony gyego, thak szchowasz rząd sthadla thwego

     [Nie pożądaj żony jego, tak schowasz rząd stadła twego]

   • 1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 10, 11:

     Angyol bozi... dowyedz was przes przekazi do domv, abiscye nalezly wszitek rzød (omnia recte) przi waszich starszich

     [Anjoł boży... dowiedź was przez przekazy do domu, abyście naleźli wszytek rząd (omnia recte) przy waszych starszych]

   • 1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 18, 20:

     Ukaszy ludu obiczaye duchowne a rzød naszladowanya (ritum colendi)

     [Ukaży ludu obyczaje duchowne a rząd naśladowania (ritum colendi)]

   • 1874-1891 [1444], Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności‎^{[3], [4], [5]}, volume XXIII, page 307:

     Clausit ordine skonal obicziaiem, rzandem (sui moras incolatus miro clausit ordine)

     [Clausit ordine skonał obyczajem, rzędem (sui moras incolatus miro clausit ordine)]

   • 1908 [c. 1500], Bolesław Erzepki, editor, Przyczynki do średniowiecznego słownictwa polskiego. I. Glosy polskie wpisane do łacińsko-niemieckiego słownika drukowanego w roku 1490‎^[6], Lubiń, page 89:

     Domowy rzad policia

     [Domowy rząd policia]

4. occupation, employment, position, office, duties, function
   • 1930 [c. 1455], “Num”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)‎^{transliteration, transcription}, 4, 4:

     Ten to gest rzøød (cultus) synow kaatskich

     [Ten to jest rząd (cultus) synow kaatskich]

5. (in the plural) direction, management (act of guiding or controling something)
   • Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa‎^[7], page 487:

     Przydzye pan onego slugy... y odeymye r[z]ądy yego (dividet eum Mat 24, 51)

     [pan onego sługi... i odejmie r[z]ędy jego (dividet eum Mat 24, 51)]

6. (attested in Greater Poland, Masovia) agreement, arrangement; pact
   • 1958 [1401], “Nieznane czternastowieczne roty polskie z ksiąg sądowych ziemskich krakowskich [Unknown fourteenth-century Polish oaths from court records of Krakow landowners]”, in Zbigniew Perzanowski, Mieczysław Karaś, editors, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego [Scientific Journals of the Jagiellonian University], volume II, number 2, Krakow:

     Esz Climanth... nye pyl w karczme rzandv ss kmeczmi, alye na drodze, a on syedzy na konyv, zadany yemv rani

     [Eż Klimąt... nie pił w karczmie rządu z kmiećmi, ale na drodze, a on siedzi na koniu, zadany jemu rany]

   • 1960 [1421], Henryk Kowalewicz, Władysław Kuraszkiewicz, editors, Wielkopolskie roty sądowe XIV-XV wieku, Roty pyzdrskie, volume II, number 969, Pyzdry:

     Ysze Jan sz Mycolayem nye myal gynnego rzødu, nyszly wszyøl kon za kon

     [Iże Jan s Mikołajem nie miał jinnego rządu, niżli wziął koń za koń]

   • 1921 [1452], Kazimierz Tymieniecki, editor, Wolność kmieca na Mazowszu w wieku XV‎^[8], Masovia, page 47:

     O kthorego paropka Jan na myą zalowal, thegom ya wząl, gdi my rząd sesnal

     [O ktorego parobka Jan na mię żałował, tegom ja wziął, gdy mi rząd zeznał]

7. (attested in Lesser Poland) state, echelon; caste; level (layer of society)
   • 1895 [Fifteenth century], Franciszek Piekosiński, editor, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich. Kodeks Działyńskich I‎^[9], Lesser Poland, page 65:

     Slvschno... zakazacz, aby gyadącz z woyny... sąly... ryczerze albo gynschego rzadv lyvdze (alterius status cuiuscumque vel conditionis homines existant), sobye nye mayą nyczs gwaltem bracz

     [Słuszno... zakazać, aby jadąc z wojny... sąli... rycerze albo jinszego rzędu ludzie (alterius status cuiuscumque vel conditionis homines existant), sobie nie mają nics gwałtem brać]

8. (attested in Masovia) command, order, prescription
   • 1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 98:

     Paklibi... pyruemu poziczczi podlug rząndu naschich lystow (secundum exigentiam nostrarum litterarum) pyenyandzi... wroczycz nye moglbi..., tegdi thego istego... o ten isti dlug swoy gabacz nye bandzye mocz

     [Pakliby... pirwemu pożyczcy podług rzędu naszych listow (secundum exigentiam nostrarum litterarum) pieniędzy... wrocić nie mogłby..., tegdy tego istego... o ten isty dług swoj gabać nie będzie moc]

9. type of ornament; perhaps necklace or headband
   • 1868 [1468], Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej : z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego‎^[10], volume XIII (quotation in Old Polish; overall work in Polish, Latin, and Old Polish), page 580:

     Iacobus... proposuit super... Martinum..., quomodo ipse existens suus dispensator et vicethezaurarius *zomam, frustrum al. rząnd de margaritis... et cum hoc zapona [recepit]

     [Iacobus... proposuit super... Martinum..., quomodo ipse existens suus dispensator et vicethezaurarius *zomam, frustrum al. rząd de margaritis... et cum hoc zapona [recepit]]

Derived terms

adjective

• rządny

adverb

• po rząd

noun

• rządek

verbs

• rzędzić impf

Related terms

adjectives

• rzączczyn
• rządliwy

adverb

• po rządnemu
• rządnie

nouns

• rządca
• rządność
• rządzenie
• rządziciel

Descendants

• Polish: rząd
• Silesian: rzōnd

References

• Boryś, Wiesław (2005), “rząd I”, in Słownik etymologiczny języka polskiego (in Polish), Kraków: Wydawnictwo Literackie, →ISBN
• Bańkowski, Andrzej (2000), “rząd I”, in Etymologiczny słownik języka polskiego [Etymological Dictionary of the Polish Language] (in Polish)
• Bożena Sieradzka-Baziur, et al., editors (2011–2015), “rząd”, in Słownik pojęciowy języka staropolskiego [Conceptual Dictionary of Old Polish] (in Polish), Kraków: IJP PAN, →ISBN
• Ewa Deptuchowa, et al., editors (2023), “rząd”, in Rozariusze z polskimi glosami. Internetowa baza danych [Dictionaries of Polish glosses, an Internet database] (in Polish), Kraków: Pracownia Języka Staropolskiego Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk

Polish

rzędy

Pronunciation

 

• IPA^(key): /ˈʐɔnt/

• (Middle Polish) IPA^(key): (16^th c.) /r̝ɒ̃t/, (17^th–18^th c.) /ʐɒ̃t/
• (Greater Poland):
  • (Central Greater Poland) IPA^(key): [ˈʐɔnt]
• (Masovia):
  • (Near Masovian) IPA^(key): (Łukowiec) [ˈʐant], [ˈʐɔnt]
• (Lesser Poland):
  • (Łęczyca) IPA^(key): [ˈʐɔnt]
  • (Western Kraków) IPA^(key): [ˈʐɔnt]
  • (Eastern Kraków) IPA^(key): [ˈʐɔnt]
  • (Goral):
    • (Podhale) IPA^(key): [ˈʐɔnt]

• Audio 1:

  (file)

• Audio 2:

  (file)

• Rhymes: -ɔnt
• Syllabification: rząd

Etymology 1

Etymology tree

Proto-Balto-Slavic *rindas

Proto-Slavic *rędъ

Old Polish rząd

Polish rząd

Inherited from Old Polish rząd.

Noun

rząd m inan (diminutive rządek, related adjective rzędowy)

1. row (line of objects, often regularly spaced)

   Synonyms: linia, łańcuch, szereg, sznur, wąż

2. row (people sitting in a line of seats, e.g. at a theater)
3. order, rank (group of people or things separated by some criteria)

   Synonyms: kategoria, rodzaj, typ

4. tack (equipment and accessories worn by horses)
5. (biology, taxonomy) order (category in the classification of organisms, ranking below class and above family; a taxon at that rank)
6. (algebra, logic) order
7. (linear algebra) rank
8. (chess) rank
9. (Eastern Kraków, Gdów, Bochnia) synonym of grządka
10. (Eastern Kraków, Gdów, Bochnia) synonym of kawałek
11. (Near Masovian, Gostynin, Łęczyca, Kutno, Western Kraków, Liszki) synonym of rządność
12. (obsolete) rank, fellowship, retinue

    Synonyms: towarzystwo, poczet

Declension

Declension of rząd

	singular	plural
nominative	rząd	rzędy
genitive	rzędu	rzędów
dative	rzędowi	rzędom
accusative	rząd	rzędy
instrumental	rzędem	rzędami
locative	rzędzie	rzędach
vocative	rzędzie	rzędy

Derived terms

adverbs

• pod rząd
• rzędami
• rzędem
• z rzędu

nouns

• konia z rzędem
• nierząd
• rząd wielkości

particle

• rzędu
• w pierwszym rzędzie

Etymology 2

Etymology tree

Proto-Balto-Slavic *rindas

Proto-Slavic *rędъ

Proto-Indo-European *-yeti

Proto-Indo-European *-éyeti

Proto-Balto-Slavic *-éitei

Proto-Slavic *-iti

Proto-Slavic *rędìti

Old Polish rzędzić

Polish rządzićdeverb.

Polish rząd

Deverbal from rządzić. First attested in the 16th century.

Noun

rząd m inan (diminutive rządowy)

1. government (body with the power to make and/or enforce laws to control a country, land area, people or organization)

   Synonyms: gabinet, Rada Ministrów

   1. (Near Masovian, Maciejowice, Samogoszcz, Podhale) synonym of urząd
2. (colloquial) session held by such a body

   Synonyms: gabinet, Rada Ministrów

3. (grammar, linguistics) government (relationship between a word and its dependents)

   Synonym: rekcja

4. (in the plural) reign, leadership, governance

   Synonym: władza

5. (in the plural) governance (validity of a particular law or rule)

   Synonym: władza

6. (chiefly archaic) government, management, economy (body controlling something)

   Antonym: nierząd

7. (obsolete) order (state of being organized)

   Synonyms: ład, porządek

Declension

Declension of rząd

	singular	plural
nominative	rząd	rządy
genitive	rządu	rządów
dative	rządowi	rządom
accusative	rząd	rządy
instrumental	rządem	rządami
locative	rządzie	rządach
vocative	rządzie	rządy

Derived terms

adjective

• rządny

nouns

• bezrząd
• rząd dusz
• rząd mniejszościowy
• rząd techniczny
• rząd wielkości
• rząd większościowy
• rządy ulicy
• związek rządu

Related terms

adjective

• antyrządowy

Descendants

• Kashubian: rząd

Trivia

According to Słownik frekwencyjny polszczyzny współczesnej (1990), rząd is one of the most used words in Polish, appearing 2 times in scientific texts, 158 times in news, 62 times in essays, 7 times in fiction, and 3 times in plays, each out of a corpus of 100,000 words, totaling 232 times, making it the 235th most common word in a corpus of 500,000 words.

Further reading

• “rząd”, in Wielki słownik języka polskiego‎^[11] (in Polish), Instytut Języka Polskiego PAN
• “rządy”, in Wielki słownik języka polskiego‎^[12] (in Polish), Instytut Języka Polskiego PAN
• “rząd”, in Polish dictionaries at PWN‎^[13] (in Polish)
• “RZĄD”, in Elektroniczny Słownik Języka Polskiego XVII i XVIII Wieku [Electronic Dictionary of the Polish Language of the XVII and XVIII Century], 28.02.2023
• Samuel Bogumił Linde (1807–1814), “rząd”, in Słownik języka polskiego
• Aleksander Zdanowicz (1861), “rząd”, in Słownik języka polskiego, Wilno 1861
• J. Karłowicz, A. Kryński, W. Niedźwiedzki, editors (1912), “rząd”, in Słownik języka polskiego (in Polish), volume 5, Warsaw, page 802
• Jan Karłowicz (1907), “rząd”, in Jan Łoś, editors, Słownik gwar polskich [Dictionary of Polish dialects] (in Polish), volume 5: R S Ś T, Kraków: Akademia Umiejętności, page 83