patrzyć
Jump to navigation
Jump to search
Old Polish
[edit]Etymology
[edit]Inherited from Proto-Slavic *patriti. First attested in the 15th century.
Pronunciation
[edit]Verb
[edit]patrzyć impf (frequentative patrzać)
- (attested in Lesser Poland) to look at [with accusative or na (+ accusative) or k (+ dative) or w (+ accusative)]
- 1930 [c. 1455], “Tob”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)[4], 11, 8:
- Røcze pomasz oczi gego zolczø ribyø..., iako richlo pomazes, otewrø syø oczi gego a patrzi ocyecz twoy swyatlo nyebyeske (videbit... lumen caeli)
- [Rącze pomaż oczy jego żołcią rybią..., jako rychło pomażesz, otewrą się oczy jego a patrzy ociec twoj światło niebieskie (videbit... lumen caeli)]
- 1939 [end of the 14th century], Ryszard Ganszyniec, Witold Taszycki, Stefan Kubica, Ludwik Bernacki, editors, Psałterz florjański łacińsko-polsko-niemiecki [Sankt Florian Psalter][5], Krakow: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, z zasiłkiem Sejmu Śląskiego [The Ossoliński National Institute: with the benefit of the Silesian Parliament], pages 65, 6:
- Oczi iego na pogani patrzø (super gentes respiciunt)
- [Oczy jego na pogany patrzą (super gentes respiciunt)]
- 1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)[6], 38, 12:
- Na tey stronye, ktora na zachod patrzy (quae ad occidentem respicit), bili oponi pyøczdzyeszyøt lokyeth
- [Na tej stronie, ktora na zachod patrzy (quae ad occidentem respicit), były opony pięćdziesiąt łokiet]
- Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa[7], page 153:
- Zawsche k nyebv patrzyl oczyma (nam saepe caelum oculis hic respiciebat)
- [Zawsze k niebu patrzyl oczyma (nam saepe caelum oculis hic respiciebat)]
- 1930 [c. 1455], “I Reg”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)[8], 16, 7:
- Czlowyek geno czso w *nyey gest, wydzi, ale bog, ten w syerce patrzi (dominus autem intuetur cor)
- [Człowiek jeno cso w niej jest, widzi, ale Bog, ten w sierce patrzy (dominus autem intuetur cor)]
- Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa[9], page 747:
- Nyevyasty... patrzączy, yze tako vyelykye tluscze lyvda s nym ydą, vzrącz dzyevycza Marya... począly k nyey movycz
- [Niewiasty... patrzęcy, iże tako wielikie tłuszcze luda s nim idą, [i] uźrąc dziewicę Maryją... poczęły k niej mowić]
- to notice
- 1930 [c. 1455], “Gen”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)[10], 31, 12:
- Wnyesz twoge oczi wisprz a patrz (vide), yzecz syø zchodzø samczi s samyczamy ku plodzenyu plodu
- [Wnieś twoje oczy wysprz a patrz (vide), iżeć się schodzą samcy z samicami ku płodzeniu płodu]
- (attested in Silesia, Greater Poland) to expect, to wait on
- 1956 [Middle of the 15th century], Jerzy Woronczak, editor, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku[11], Silesia, page 36r:
- Quarto debemus ad eum ire, discretionem iudicii eius attendendo *patruncz
- [Quarto debemus ad eum ire, discretionem iudicii eius attendendo patrząc]
- 1888 [1394], Romuald Hube, editor, Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich, sieradzkich, piotrkowskich i dobrzyszyckich z końca wieku XIV i pierwszych lat wieku XV[12], Greater Poland, page 69:
- Iaco nas Paulik possadzil bil na ssødze, a Jassek tedi ne patrzil przed nami praua i poyal przecz ot praua
- [Jako nas Pawlik posadził był na sądzie, a Jaszek tedy nie patrzył przed nami prawa i pojał przecz ot prawa]
- (attested in Greater Poland) to foresee, to predict
- 1916 [second half of the 15th century], Stanisław Słoński, editor, Psałterz puławski[13], Greater Poland, pages 36, 13:
- Strzecz będze grzeszny prawego y skrzytacz będzye nayn zęby swymy. Alye gospodzyn naszmyewacz szye będzye yemu, bo patrzy, by przyszedl dzyen yego (quoniam prospicit, quod veniet dies eius)
- [Strzec będzie grzeszny prawego i skrzytać będzie nań zęby swymi. Ale Gospodzin naśmiewać sie będzie jemu, bo patrzy, by przyszedł dzień jego (quoniam prospicit, quod veniet dies eius)]
- (attested in Lesser Poland) to look for, to seek
- Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie[14], Krakow, page 14a:
- Isbichom ne patrzyly marne chualy tego to swatha, alle bichom *szo nauczyly svich grzec[h]of spouedacz a pokuthø sza ne strogicz
- [Iżbychom nie patrzyli marne chwały tego to świata, ale bychom sie nauczyli swych grzec[h]ow spowiedać a pokutę za nie strojić]
- to ask about
- 1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)[15], 18, 15:
- Przyszedl ku mnye lud, patrzøcz sødu widanya boszego (quaerens sententiam dei)
- [Przyszedł ku mnie lud, patrząc sądu wydania bożego (quaerens sententiam Dei)]
- (attested in Greater Poland) to seek justice
- (attested in Lesser Poland) to consider [with genitive or na (+ accusative)]
- c. 1431, Kanon mszy św., Canon missae., volume XII, Krakow, page 222:
- Yeszu Crist[y]e..., aby nye patrzyl grzechow n[y]aszych, alye n[y]a wyerø czyrkwye twoyey ne respicias peccata nostra, sed ad fidem ecclesie tue
- [Jesu Kryst[y]e..., aby nie patrzył grzechow n[y]aszych, ale n[y]a wierę cyrkwie twojej ne respicias peccata nostra, sed ad fidem ecclesie tue]
- Middle of the 15th century, Rozmyślanie o żywocie Pana Jezusa[19], page 655:
- A tez ych przeto nye yąly, ysch nykogo ynego nye dbaly any na kogo ynego patrzyly, yedno mylego Iesucrista
- [A też ich przeto nie jęli, iż nikogo jinego nie dbali ani na kogo jinego patrzyli, jedno miłego Jesukrysta]
- (attested in Greater Poland) to stick to a court date
- 1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 50:
- Przesthąpy-ly ktho myeszky wyelkyerz placzycz na then dzyen, yako szlubyono, tho raycze na nym moga wszyacz, ne patrzacz gynnego prawa
- [Przestąpi-li kto mieski wielkierz płacić na ten dzień, jako ślubiono, to rajce na nim mogą wziąć, ne patrząc jinnego prawa]
- (attested in Lesser Poland) to strive for, to want
- Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie[20], Krakow, page 14a:
- Fratres karissimi, diem hodiernum debemus consumere in gaudio. Bracza, dze, mila, patrzymy tego dobrze, isbichom ten tho dzen dzyszegszy veszelu... gy skroczyly
- [Fratres karissimi, diem hodiernum debemus consumere in gaudio. Bracia, dzie, miła, patrzymy tego dobrze, iżbychom ten to dzień dzisiejszy w wiesielu... ji skrocili]
- (attested in Lesser Poland) to beware
- 1885-2024 [End of the 15th century], Jan Baudouina de Courtenay, Jan Karłowicz, Antoni Adam Kryńskiego, Malinowski Lucjan, editors, Prace Filologiczne[21], volume III, page 180:
- Patrz, bysz myą nye sdradzil cave ne deluseris me
- [Patrz, byś mię nie zdradził cave ne deluseris me]
- Beginning of the 15th century, Łukasz z Wielkiego Koźmina, Kazania gnieźnieńskie[22], Krakow, page 172a:
- A pres tho patrszmy tego dobrze, abichom tego boszego daru ne straczyly
- [A przez to patrzmy tego dobrze, abychom tego bożego daru nie stracili]
- (attested in Greater Poland) to have the right to something [with ku (+ dative)]
- 1858 [c. 1408], Wojciech Szurkowski z Ponieca, “Wyroki sądów miejskich czyli ortyle [Urban court rulings i.e. "Ortyls"]”, in Wacław Aleksander Maciejowski, editor, Historia prawodawstw słowiańskich [History of Slavic lawmaking], volume 6, Poniec, page 24:
- Tho gydacze gymyenye albo thy pyenyadze byly naszego ojcza..., przetho my patrzemy k themv domu albo kv pyenyadzom, za kthore nasz oczyecz mvrowal then dom
- [To jidące jimienie albo ty pieniądze były naszego ojca..., przeto my patrzemy k temu domu albo ku pieniądzom, za ktore nasz ociec murował ten dom]
- (attested in Masovia) to concern, to be about
- 1895 [1448–1450], Mikołaj Suled, edited by Franciszek Piekosiński, Tłumaczenia polskie statutów ziemskich, Kodeks Świętosławów, Warka, page 6:
- Vstawyenye nowe nye patrzy przemynanlych rzeczi, alye nynyeysich thilko a przydąnczich
- [Ustawienie nowe nie patrzy przeminęłych rzeczy, ale niniejszych tylko a przydących]
- to deal with
- 1880-1894 [Middle of the 15th century], Sprawozdania Komisji Językowej Akademii Umiejętności[23], volume V, page 274:
- Nona stella est deuocio, que debet esse in religiosis, qui ideo postposuerunt curas seculi, vt liberius vacare, wolnyey patrzycz, possent deuocioni
- [Nona stella est deuocio, que debet esse in religiosis, qui ideo postposuerunt curas seculi, vt liberius vacare, wolniej patrzyć, possent deuocioni]
- The meaning of this term is uncertain. Possibilities include:
- to keep watch
- 1930 [c. 1455], “Ex”, in Ludwik Bernacki, editor, Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka)[24], 38, 8:
- Vdzyalal y umiwadlo myedzyane s podstawkyem swym szwyarczyadl nyewyeszczych, ktore patrzyli w przystrzesszu stanowem (quae excubabant in ostio tabernaculi)
- [Udziałał i umywadło miedziane z podstawkiem swym z zwiarciadł niewieścich, ktore patrzyli w przystrzeszu stanowem (quae excubabant in ostio tabernaculi)]
- to keep watch
Derived terms
[edit]nouns
verbs
- napatrzyć pf
- opatrzyć pf, opatrzać impf
- popatrzyć pf
- przepatrzać impf
- rozpatrzyć pf
- spatrzyć pf
- upatrzyć pf
verbs
- dobrze na patrzyć impf
- patrzyć prawa impf
Related terms
[edit]adjectives
adverbs
nouns
verbs
Descendants
[edit]References
[edit]- Boryś, Wiesław (2005) “patrzyć”, in Słownik etymologiczny języka polskiego (in Polish), Kraków: Wydawnictwo Literackie, →ISBN
- Bańkowski, Andrzej (2000) “patrzyć”, in Etymologiczny słownik języka polskiego [Etymological Dictionary of the Polish Language] (in Polish)
- B. Sieradzka-Baziur, Ewa Deptuchowa, Joanna Duska, Mariusz Frodyma, Beata Hejmo, Dorota Janeczko, Katarzyna Jasińska, Krystyna Kajtoch, Joanna Kozioł, Marian Kucała, Dorota Mika, Gabriela Niemiec, Urszula Poprawska, Elżbieta Supranowicz, Ludwika Szelachowska-Winiarzowa, Zofia Wanicowa, Piotr Szpor, Bartłomiej Borek, editors (2011–2015), “patrzyć”, in Słownik pojęciowy języka staropolskiego [Conceptual Dictionary of Old Polish] (in Polish), Kraków: IJP PAN, →ISBN
Polish
[edit]Etymology
[edit]The original inherited form. See patrzeć for the shift of -yć -> -eć.
Pronunciation
[edit]- IPA(key): /ˈpat.ʂɨt͡ɕ/
- (Middle Polish) IPA(key): /ˈpa.tʂɨt͡ɕ/, /ˈpa.tr̝ɨt͡ɕ/
Audio: (file) - Rhymes: -atʂɨt͡ɕ
- Syllabification: pat‧rzyć
Verb
[edit]patrzyć impf
- (intransitive or reflexive with się) Alternative form of patrzeć.
Conjugation
[edit]Verb
[edit]patrzyć impf
- (intransitive, Middle Polish) to see (to have vision)
- Synonym: widzieć
- (intransitive, Middle Polish) to see, to be with someone, to spend time with
- (transitive, Middle Polish) to see, to witness
- (transitive, Middle Polish) to see, to experience, to live through
- (intransitive, Middle Polish) to reflect on, to ponder
- (transitive, Middle Polish) to wait for, to expect
- (transitive, Middle Polish) to claim something against someone, to demand something, to enforce, to hold someone accountable for something
- (transitive, Middle Polish) to deal with; to realize
- (Middle Polish) The meaning of this term is uncertain.
- 1525, Jan z Szamotuł (Paterek), Kazania, inc.: O narodzeniu Maryjej Panny[25], page 116v:
- nycz tak uyſoko nyeuczynyl patrzy bog yako panną matką bozą
- [nic tak wysoko nie uczynił patrzy Bóg jako panną matką bożą]
- (reflexive with się, Middle Polish) to consider one's cases
Further reading
[edit]- patrzyć in Wielki słownik języka polskiego, Instytut Języka Polskiego PAN
- patrzyć in Polish dictionaries at PWN
- Maria Renata Mayenowa, Stanisław Rospond, Witold Taszycki, Stefan Hrabec, Władysław Kuraszkiewicz (2010-2023) “patrzyć”, in Słownik Polszczyzny XVI Wieku [A Dictionary of 16th Century Polish]
- Maria Renata Mayenowa, Stanisław Rospond, Witold Taszycki, Stefan Hrabec, Władysław Kuraszkiewicz (2010-2023) “patrzyć się”, in Słownik Polszczyzny XVI Wieku [A Dictionary of 16th Century Polish]
- “PATRZYĆ”, in Elektroniczny Słownik Języka Polskiego XVII i XVIII Wieku [Electronic Dictionary of the Polish Language of the XVII and XVIII Century], 2016 May 12
- Samuel Bogumił Linde (1807–1814) “patrzyć”, in Słownik języka polskiego
- Aleksander Zdanowicz (1861) “patrzyć”, in Słownik języka polskiego, Wilno 1861
- A. Kryński, W. Niedźwiedzki, editors (1908), “patrzyć”, in Słownik języka polskiego (in Polish), volume 4, Warsaw, page 92
- patrzyć in Narodowy Fotokorpus Języka Polskiego
Categories:
- Old Polish terms inherited from Proto-Slavic
- Old Polish terms derived from Proto-Slavic
- Old Polish terms with IPA pronunciation
- Old Polish lemmas
- Old Polish verbs
- Old Polish imperfective verbs
- Lesser Poland Old Polish
- Old Polish terms with quotations
- Silesia Old Polish
- Greater Poland Old Polish
- Masovia Old Polish
- Old Polish terms with uncertain meaning
- Polish 2-syllable words
- Polish terms with IPA pronunciation
- Polish terms with audio links
- Rhymes:Polish/atʂɨt͡ɕ
- Rhymes:Polish/atʂɨt͡ɕ/2 syllables
- Polish lemmas
- Polish verbs
- Polish imperfective verbs
- Polish intransitive verbs
- Polish reflexive verbs
- Middle Polish
- Polish transitive verbs
- Polish terms with uncertain meaning
- Polish terms with quotations